Posts tagged ‘boeken’

25 juni 2014

Van boeken houden

door Jan Dirk Snel

[Woensdag 25 juni 2014] Jarenlang was het modern antiquariaat van Rob van Gennep aan de Nieuwezijds Voorburgwal gevestigd, op nummer 330, zie ik nu ik dat nazoek, maar dat nummer heb ik nooit geweten, omdat de winkel zo toch wel opviel. Het was als je vanaf het Spui, vanaf Athenaeum dus, kwam iets verderop aan je linkerhand. De portretten van Hannah Arendt, James Joyce, Karl Marx en Virginia Woolf hingen er aan de gevel. Ze hangen er trouwens nog.

ROvanGennepFonds

De nagedachtenis aan Rob van Gennep (1937-1994) leeft voort in het R.O. van Gennep Fonds

Rob van Gennep
Rob van Gennep overleed in 1994. Hij werd niet oud, nog geen 57 jaar. Enkele jaren later, in 1997 kennelijk, sloot ook de ramsjwinkel. Al veel eerder, in 1985, was ook zijn ‘gewone’ boekwinkel aan de Nes, nabij de Grimburgwal, dichtgegaan. Er werd toen zelfs nog actie gevoerd voor het behoud, onder de leus ‘Links wil dat Van Gennep open blijft’, waarop Rob van Gennep in mijn herinnering antwoordde dat links dan maar niet zoveel had moeten gappen. De markt van het linkse, althans marxistische boek was toen al enkele jaren eerder ingestort, nogal abrupt in 1980, als ik het goed heb.

Maar goed, mijn herinneringen gaan vooral uit naar het modern antiquariaat aan de Nieuwezijds, waar dus ook al die marxistische, inmiddels niet meer bijster slijtbare boeken die eerste jaren verkocht werden. Aanvankelijk was de winkel nog vrij benauwd, later werd hij verbouwd, maar die eerste vorm roept natuurlijk de meeste nostalgische gevoelens op. In het halletje stonden heel lang drie aan elkaar gekoppelde stoelen uit het Concertgebouw, die Martin van Amerongen in zijn hoedanigheid van Ir. H.A. Schuringa op de kop getikt had; men kan dat in De brieven van Ir. H.A. Schuringa, in 1981 bij uitgeverij Van Gennep gepubliceerd, nalezen.

Rob van Gennep stond zelf ook geregeld achter de kassa. Hij kon soms wat nors of stug overkomen, maar bij tijden ook erg vriendelijk zijn. Maar het leuke was, hij hield echt van boeken. Soms kon je in de winkel staan, terwijl je een boek wat nader bekeek, en ineens stond hij dan naast je en vertelde je waarom dat zo’n geweldig boek was. En je wist dat dat geen verkooppraatje was, maar oprechte betrokkenheid. Hij wilde zijn enthousiasme delen. Pas nog vertelde iemand mij dat hij ook wel eens een lofzang op een boek te horen had gekregen nadat hij het bij de kassa al afgerekend had.

Steven Sterk
Onlangs heeft Steven Sterk in hetzelfde pand een winkel geopend, ook met ramsj. En kennelijk zonder veel tamtam. Terwijl een bezoek aan Van Gennep vroeger vast in mijn wandelschema zat als ik in de binnenstad was – het Spui is wat mij betreft toch het centrum van de stad – duurde het nu even voor ik er ook werkelijk aan dacht de winkel aan te doen. Maar afgelopen week was het dan toch zo ver, ook al werd het voorgenomen bezoek in dit geval even uitgesteld omdat ik op de tramhalte aan de Nieuwezijds een goede vriend ontwaarde, met wie ik op het terras van De Zwart eerst bijgepraat heb.

Maar goed, daarna was het dan toch zover. Bij binnenkomst bleek de krant van die middag midden op de mat te liggen en ik besloot die maar bij de kassa af te leveren. In het gesprek dat volgde, verklaarde ik dat ik wegens overmatig bezit van die dingen in principe geen boeken meer kocht, tenzij het echt niet anders kon. Ik had een tasje bij me van de (of het) American Book Center, tegenwoordig op de andere hoek van Spui en Nieuwezijds gevestigd. De jonge vrouw achter de kassa was nieuwsgierig en vroeg me spontaan wat ik aangeschaft had. Dat was The War That Ended Peace. The Road to 1914 (2013) van Margaret MacMillan, een aanschaf die trouwens niet geheel aan mijn strenge huidige criteria voldeed, want om nu te zeggen dat ik het echt nodig had … Maar ja, soms kun je iets niet laten liggen. Ik voelde me onmiddellijk weer thuis. Dezelfde onbevangen boekenliefde, de pure nieuwsgierigheid naar boeken op dezelfde plaats.

Dat komt dus wel goed. Het aanbod van Steven Sterk, die eerder een boekwinkel in Utrecht had, in de Servetsteeg, nog bestaand overigens, maar in 2007 van de hand gedaan, en die we verder vooral kennen van de groothandel Tialda, die regelmatig ramsjadvertenties in de dagbladen plaatst, is wel heel anders dan dat van Van Gennep destijds. Van Gennep was gespecialiseerd in Engelstalige ramsj. Enkele dagen per jaar reisde hij naar de Verenigde Staten waar hij op een beurs of op beurzen – of het een meervoud moet zijn, weet ik niet – als in een roes een nieuwe voorraad inkocht. Steven Sterk biedt vooral de Nederlandse ramsj die we uit de advertenties kennen, maar in de winkel treffen we nu meer titels bij elkaar aan dan gemeenlijk het geval is in de boekwinkels die van de groothandel betrekken.

Voor niks
Van Van Gennep herinner ik me vooral ook nog de ramsjopruimingen die altijd op zaterdagochtend begonnen. Veel boeken gingen dan voor een gulden, twee gulden, soms zelfs vijftig cent, een luttel bedrag in ieder geval, van de hand. Al voor de opening vormde zich een rij voor de winkel, die trouwens meestal alleszins gezellig was omdat je tussen andere boekenliefhebbers stond en zulke mensen hebben nog wel eens iets te vertellen, over boeken bijvoorbeeld. Rob van Gennep stond dan zelf streng bij de deur om ervoor te zorgen dat de winkel niet overvol raakte. Telkens liet hij kleine groepjes binnen.

Hij hield trouwens zoveel van boeken dat hij het niet over zijn hart kon verkrijgen ze bij het oud papier te doen als ze helemaal onverkoopbaar bleken. Bij de deur stonden soms dozen met boeken die je gratis mee mocht nemen. Ik heb daar nog wel eens waargenomen hoe Martin Ros enkele boeken in zijn vaste plastic tassen stopte die bij zijn eigen uitgeverij waren uitgegeven. Je kon er nooit genoeg van hebben, verklaarde hij mij desgevraagd, en daar had hij natuurlijk gelijk in.

Nodig
Ik ging nu met twee boeken naar huis. Die had ik echt nodig.

(152)

30 december 2013

Het gemiste boek – Het verhaal van een kleine ergernis

door Jan Dirk Snel

Achteraf gezien heeft dus ook Michael Zeeman nog bij Polare gewerkt. Dat was de gedachte die zaterdagmiddag bij me opkwam, toen ik de voormalige, ooit zo vermaarde boekwinkel van De Tille aan het Ruiterskwartier in Leeuwarden naderde.

Cirkelzaag
PolareErg fraai heeft de winkel, gevestigd in een onbepaald nieuwbouwachtig pand van het type dat, mocht het onverhoopt ooit een eeuw oud worden, er nog steeds onverbeterlijk nieuwbouwachtig uit zal zien, er van buiten nooit uitgezien, maar nu was de treurigheid met grote trefzekerheid tot het uiterste opgevoerd. Vanuit het westen komend zag ik alleen het kille, ijskoude bord met daarop het logo en de naam Polare uitsteken. Afschrikwekkender ontwerp dan deze blauwe cirkelzaag op een donkere achtergrond – die overigens het bladeren in boeken schijnt te verbeelden, maar kom daar bij die kleurencombinatie en die uitvoering maar eens op – is nauwelijks voorstelbaar. Het logo spreekt boekdelen (pun intended): dit is een aflopende zaak en wij doen zelfs geen moeite meer om het er nog een beetje aantrekkelijk uit te laten zien, na een jaar of misschien twee jaar is deze zinloze en ongeïnspireerde exercitie toch wel voorbij en blijft u ondertussen vooral weg.

De Slegte hanteerde jarenlang een wat merkwaardige combinatie van geel en blauw. De laatste jaren was dat blauw in de richting van iets paars of lila-achtigs opgeschoven: uithangborden, letterkeuze, het had allemaal iets eigens en vooral iets passends gekregen. De ramsjketen had een eigen gedaante aangenomen. De individuele gewoneboekenzaken, of het nu om De Tille in Leeuwarden of om Adr. Heinen in Den Bosch – iedereen zei dus Adriaan Heinen, maar men schreef die halfslachtige afkorting, die nog onzinniger en daarmee tevens geheimzinniger was dan equivalenten als Jos., Joh. en dergelijke – ging, die in de loop der jaren door de Boekhandels Groep Nederland opgeslokt waren – een geheel dat later de fantasienaam Selexyz kreeg, een wonder aan vernuft vergeleken bij het duffe Polare – hadden in een stad of regio vaak gedurende tientallen jaren een eigen naam opgebouwd, waarin een hele geschiedenis resoneerde. Men had die namen natuurlijk kunnen combineren met het grote landelijke merk De Slegte. Het was trouwens een bovenlandelijk merk: ook in België was De Slegte een begrip. Scheltema De Slegte, Donner De Slegte en het in Leeuwardense geval misschien eerder Tille De Slegte dan De Tille De Slegte, het had allemaal uitstekend geklonken: de lokale eigenheid én de landelijke verbondenheid waren zo tot uitdrukking gekomen.

Maar nee.

Calvinistisch Nederland
Over Michael Zeeman (1958-2009) hoef ik het nu verder niet te hebben. Iedereen, nou ja vrijwel iedereen die zijn leven niet in volslagen wereldvreemdheid leidt, zal zich nog herinneren hoe hij in oktober 1986 door de politie van zijn bed gelicht werd, omdat hij als hoofd van de wetenschappelijke afdeling bij boekhandel De Tille, wat al te veel boeken mee naar huis zou hebben genomen, iets wat hij zelf van meet af aan ontkende. (Merk overigens op dat mr Evertjan Rotshuizen, over wiens achternaam ik in mei een tamelijk onopgemerkt stukje schreef, een van Zeemans advocaten was.) Over de latere verhalen van wijlen Michael Zeeman – wiens stem we in het huidige Europa-debat, dat die naam vaak niet eens verdient, we trouwens node missen, omdat hij de culturele dimensie nog wel eens ter tafel wilde brengen (maar dit terzijde) – erover hoef ik het nu ook niet te hebben. Het is genoeg om te constateren dat de affaire nooit tot een veroordeling heeft geleid. Maar Zeeman en De Tille, die twee namen zitten sindsdien in mijn hoofd aan elkaar geklonken. En het geeft in ieder geval aan dat De Tille destijds een serieuze boekhandel was.

Sinds de samenvoeging van Selexyx en De Slegte weet je dat je tegenwoordig vaak naar boven moet, omdat je daar ver afgeprijsde boeken aan kunt treffen. Zo kon je op de bovenste verdieping van wat tot begin dit jaar dus Scheltema aan het Koningsplein in Amsterdam was, heel veel boeken die van De Slegte afkomstig waren, met 70% korting aantreffen. Drie euro voor een boek dat anders een tientje had moeten kosten, dat is al gauw verleidelijk. Misschien is dat nog wel zo; ik ben er al even niet meer geweest. En deze week hoorde ik over een andere vestiging ook zo’n soort verhaal. Ook in Leeuwarden spoedde ik me naar boven en mijn verwachting werd niet beschaamd: ook daar goedkope en tweedehandsboeken. Ik kan me eigenlijk niet eens goed herinneren of er ooit een De Slegte in Leeuwarden was – lange tijd was dat zeker niet het geval, dat weet ik weer wel – maar nu zijn daar dus wel boeken van die ramsjketen te krijgen, een voordeel dus.

SchutteCalvinistischNederland

`

Op wat tafels stonden dozen met goedkope boeken en al heel snel stuitte ik op een boek dat ik eigenlijk al lang had moeten hebben en dat ik zeker wel zou willen hebben: Het calvinistisch Nederland. Mythe en werkelijkheid uit 2001 van G.J. Schutte, tegen wie ik, toen al mijn vrienden en kennissen dat al lang bleken te doen, ook maar Gerrit ben gaan zeggen. Hij was ooit een mijner docenten bij nieuwe geschiedenis op de VU. Het titelverhaal heb ik trouwens wel eens live aangehoord: dat was zijn inaugurele rede die hij in 1988 in de aula van de Vrije Universiteit hield. Ik geloof dat ik me een deel van het verhaal ook na een kwart eeuw zo nog wel herinner, althans op enkele hoofdlijnen. Als ik de inhoudsopgave zo bekijk, heb ik het idee dat ik enkele andere stukken ook wel eens op de oorspronkelijke plek gelezen heb en dat ik ze mogelijk deels wel in die vorm in huis heb. Maar hoe het ook zij, dit is zo’n boek dat ik eigenlijk al lang in huis had moeten hebben, maar waar ik kennelijk altijd nog niet voor een gunstige prijs tegenop gelopen was.

Systematiek
Nu leek zich die gelegenheid dus wel voor te doen. Maar klein probleem: er stond nergens een prijs op of in het boek. In de verte zag ik een mevrouw met boeken rommelen bij een een soort informatiebalie, waaruit ik opmaakte dat zij kennelijk een Polare-medewerkster was, en ik besloot bij haar naar de prijs te informeren. Dat had ik beter niet kunnen doen. Zij ging de streepjescode op het boek scannen en kwam er via het computerscherm achter dat het boekwerk 12,50 euro zou moeten kosten. Dat is de helft van de nieuwprijs en paste duidelijk niet bij het koopjeskarakter van de dozen. In mijn hoofd had ik de conclusie al snel getrokken: dit boek krijg ik ooit nog wel goedkoper in handen en anders haal ik het even in een lokale universiteitsbibliotheek, als ik het werkelijk nodig heb, wat ongetwijfeld een keer het geval zal zijn.

Ik vroeg haar of ze de prijs nu ook op het boek had aangegeven, want ik was van plan om het dan maar terug te leggen. Dat had ze niet, maar na mijn vraag besloot ze toch maar tot de vervaardiging van een prijssticker over te gaan. Ik legde het terug in de doos waarin ik het aangetroffen had, en keek verder. Het was jammer dat ik dat niet eerst had gedaan. Het bleek namelijk al snel dat alle ‘gewone’ boeken in de dozen 2,50 moesten kosten. Ik had dat van tevoren al in één of twee gevallen gezien, maar helaas nog niet veel boekprijzen gecontroleerd voordat ik op het boek van Schutte stuitte.

Maar nu zag ik bijvoorbeeld dat twee banden van, ik meen, het Theologisches Handwörterbuch zum Alten Testament van Ernst Jenni en Claus Westermann, ook ieder maar een eurorijksdaalder, als je dat tenminste zo zeggen kunt, hoefden te kosten. Geen geld als je bedenkt dat je daar normaal toch al gauw enkele tientjes voor neerlegt en ik heb ze alleen niet meegenomen, omdat ik al omkom in de boeken en er net iets te weinig mee zou doen. (En als ik me per ongeluk net het verkeerde werk herinner, dan ging het toch zeker om een vergelijkbaar standaardwerk.) Alleen echt grote kunstboeken bleken 5 euro te moesten kosten: een iets oudere editie van de welbekende A History of Art van H.W. Janson bijvoorbeeld, waarbij ik vergeten ben of het nu om een Engelstalige of Nederlandse editie ging, maar dat boek heb ik zelf (uiteraard) al lang staan en bovendien in een iets nieuwere druk.

Onbegrip
Hoe het ook zij, de systematiek was helder en het leek me duidelijk dat op Het calvinistisch Nederland een sticker met 2,50 had horen te zitten. Ik dus nog eens terug naar die mevrouw. Ik had nog een boekje gezien, dat me wel aardig leek, maar dat ik nou ook weer niet per se hoefde te hebben – Is ‘t waar of niet? Ophefmakende publicaties uit de ‘lange’ negentiende eeuw onder redactie van Frits Broeyer en Dick Kuiper uit 2005, dat al even ongeprijsd in dezelfde duidelijk thematisch samenhangende doos lag – en ik liet haar ook dat zien. Ik legde uit dat het mij toch duidelijk leek wat de bedoeling was, maar dat overtuigde haar niet: zij ging af op wat de computer zei en ging nu ook dat andere boek duidelijk hoger prijzen. Mij leek het onwaarschijnlijk dat een klant uitgerekend twee ongeprijsde boeken uit een reguliere kast – waarom zouden die daar eigenlijk zo zonder prijsaanduiding staan? – had gepakt en hier, in een thematisch passende doos, per ongeluk had achter gelaten, maar zij was stug van mening dat de boeken op de verkeerde plaats waren terecht gekomen. Wat de computer zegt, is nu eenmaal waar. Als je van een van de andere boeken de sticker met 2,50 had afgepulkt, had je in het computersysteem waarschijnlijk ook de originele hogere prijs gevonden. Maar ja.

Ach, het is geen ramp, voor hetzelfde geld was ik deze boeken nooit tegen gekomen en dan had ik er ook niets aan gemist, maar het hardnekkige menselijk onbegrip waar je op zo’n ogenblik mee geconfronteerd wordt, dat zorgt wel voor enige kleine ergernis, waar dit verder onpretentieuze stukje dus uit voortkomt. Ik denk dat velen vergelijkbare gevallen wel herkennen.

Goede boeken
OmdestembusOverigens kwam ik nog twee heel andere aardige boeken tegen voor ieder 2,50 euro. Eentje ervan is Om de stembus. Verkiezingsaffiches 1918-1998 (2002) van de hand van D.J. Elzinga en G. Voerman. Het ziet er nog spiksplinternieuw uit en het is zo’n boek dat je overtuigt van de blijvende waarde van ouderwetse papieren boeken naast de mogelijkheden die het scherm biedt. Ik zie dat de teksten eruit via het web beschikbaar zijn en ook verkiezingsaffiches kun je bij het met dit boek verbonden DNPP (Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen) zo vinden en er is ook nog een speciale site Verkiezingsaffiches van ProDemos, waar het DNPP oook aan heeft bijgedragen. Kortom, alles vind je ook zo op je scherm. En toch, toch blijft zo’n boek als fysiek product onvervangbaar. Die schoonheid vind je zo niet op een scherm, hoe fraai het ook is wat je daar wel kunt zien.

Ach, nu De Tille eenmaal Polare heet, de zoveelste onbepaalde Polare dus, zijn er nog genoeg redenen om de winkel aan te doen, maar het cachet van vroeger is duidelijk verdwenen. Gelukkig blijkt er in Leeuwarden ook de boekhandel van Van der Velde aan de Nieuwestad te zijn, een Libris-boekhandel en (dus) duidelijk wat lichtvoetiger van opzet dan De Tille vroeger pretendeerde of probeerde te zijn, maar wel een heel fraai ingerichte boekhandel, aangenaam om te vertoeven. De uitverkoop bleek er van zeer hoge kwaliteit te zijn. Ik vroeg me af of dit nu een goed teken was – dit is een uitstekende boekhandel met een neus voor het kwalitatief goede boek  of juist een slecht teken – al die uitstekende boeken raakt men voor de nieuwprijs kennelijk niet kwijt.

De Tille
Overigens blijkt de naam De Tille – het is geen achternaam en schijnt (meestal?) naar het dorpje Kootstertille in het oosten van Friesland te verwijzen – nog niet geheel voor Leeuwarden verloren te zijn gegaan. In een zo te zien enigszins troosteloos winkelcentrum in de wijk Westeinde draagt een onderneming de naam nog. Het is een snackbar.

(124)