Wacht met stemmen, doe niet mee aan destructieve democratie

door Jan Dirk Snel

[Vrijdag 26 februari 2016] Het referendum waarmee de Nederlandse overheid de kiesgerechtigde burger op 6 april lastigvalt, gaat in werkelijkheid over twee dingen. Ten eerste natuurlijk over de vraag die voorgelegd wordt, of men ‘voor of tegen de wet tot goedkeuring van de associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne’ is. Maar ten tweede ook over de vraag of we als burgers zo’n raadgevend correctief referendum überhaupt wensen. Beide vragen zijn onontkoombaar met elkaar verweven.

Selectie
Het gaat hier om een typisch staaltje destructieve democratie. Democratie, we weten het allen, is een vrij laat element in ons politieke bestel. Al lang kenden we de constitutionele, liberale rechtsstaat met een vertegenwoordiging (bij de regering) van het volk, die de eerste eeuw door een beperkte, deskundig geachte groep burgers en aanvankelijk zelfs deels door de koning werd verkoren. Bijna honderd jaar geleden besloot men het parlement door het gehele volwassen deel van de bevolking te laten kiezen. Hét uitgangspunt van democratie is selectie. In zijn nog regelmatig aangehaalde Problemen der demokratie legde de sociaaldemocraat W.A. Bonger daar in 1934 terecht alle nadruk op. Maar het eigenaardige van democratie is dat het meerderjarige deel van het volk daar volledig bij betrokken wordt. Uiteraard valt ook dan het electoraat nog niet samen met het volk, dat de leden der Staten-Generaal grondwettelijk vertegenwoordigen, maar dichterbij komen kan men niet. Democratie is elitevorming bij gelijke politieke rechten.

bong005prob01_01_tpg

Dit is geen illustratie die een onbekende en volstrekt onverwachte zijde uit het oeuvre van Mark Rothko laat zien – zijn tot dusverre onbekende groene fase – maar de omslag van het klassieke werk van W.A. Bonger uit 1934. ‘Decisief tegen het referendum is m.i. het argument, dat het referendum onselectionistisch is’, schreef hij daarin. Zijn geestelijke nazaten sloegen zijn wijze lessen helaas in de wind. De Wet raadgevend referendum is het resultaat van een denkwijze die het wezenlijke van de democratie miskent.

Dat het referendumidee op gespannen voet staat met de democratische gedachte, is direct duidelijk. Een van de twee essentiële elementen, selectie, ontbreekt immers. Het referendum is dan ook een geliefd instrument van heersers of regeringen die de volksvertegenwoordiging willen passeren. Vanwege de strijdigheid met de representatieve democratie zijn sommigen er tout court tegen. Toch valt er in uitzonderlijke gevallen wellicht iets voor te zeggen. Bijvoorbeeld als een natie echt voor een tweesprong gaat: die kant op of die? In zo’n geval kiest men uit twee gelijkwaardige positieve opties. Ook komt het voor dat een regering bij een bijzonder zware beslissing de actieve steun van de bevolking wil verwerven. Toen de Franse president Charles de Gaulle in 1961 tot de conclusie kwam dat Algerije onafhankelijkheid verlenen onontkoombaar was, zocht hij de instemming van de kiezers. Ook bij het Griekse referendum vorig jaar wist de regering de bevolking achter zich te krijgen.

Negatief
Op 6 april gaat het echter om iets heel anders. Het referendum is raadgevend, zodat regering en volksvertegenwoordiging er niet aan gebonden zijn. Dat is op zich een goede zaak. (Kamerleden die nu reeds aankondigen de uitslag te zullen volgen, minachten welbewust de grondwettelijke opdracht ‘zonder last’ te stemmen.) Maar het gaat ook om een correctief referendum. En dat is een slechte zaak. Een dergelijk referendum is naar zijn aard negatief. Niet de keuze voor iets staat centraal, maar het boerkoekoekse teugen. En in dit geval valt dat wel bijzonder op. Het gaat om een verdrag waar 28 EU-landen en Oekraïne en 29 parlementen, vaak over meerdere kamers verdeeld, al mee ingestemd hebben, in het algemeen met overgrote meerderheid of zelfs unaniem. Het gaat bovendien om een complexe tekst waar vele jaren over onderhandeld is, ook met de vorige Oekraïense regering van Viktor Janoekovytsj. Voor en tegen zijn geen gelijkwaardige opties en het zou misleidend zijn om te doen alsof dat wel het geval is. Wie vertrouwen heeft in democratie en deskundigheid, kan zonder nadere lectuur gerust voor stemmen. Alleen wie tegen is, behoeft een grondige rechtvaardiging.

Maar de verantwoordelijke kiezer dient natuurlijk altijd te weten waar het over gaat. De referendumvraag gaat over een goedkeuringswetje van 2 bladzijden, doch verwijst ook naar de associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne en die telt in het Tractatenblad 323 bladzijden. Men had van de overheid mogen verwachten dat ze deze twee teksten uit eigen beweging aan iedere kiesgerechtigde had toegestuurd. Dat had ook in de wet horen te staan. Uiteraard mogen we aannemen dat de 427.939 burgers die de referendumaanvraag van een geldige handtekening voorzagen, stuk voor stuk een volle week hebben uitgetrokken om de tekst van bijna honderdduizend woorden grondig te bestuderen. Het moet om de fine fleur van de natie gaan. Het is echter nog maar de vraag of de overheid zoiets werkelijk van alle bijna 13 miljoenen kiesgerechtigden mag verlangen. Maar het is wel van groot belang dat alle burgers concreet kunnen zien waar het over gaat. Zodat ze weten dat ze eigenlijk twee volle weekenden voor studie zouden moeten uittrekken. Vertellen dat de teksten ook wel ergens op internet staan of vanaf 9 maart kosteloos op het gemeentehuis verkrijgbaar zijn, is onvoldoende.

Asymmetrie
De Wet raadgevend referendum, die sinds 1 juli 2015 van kracht is, zeven dagen voor de koninklijke ondertekening van het goedkeuringswetje, bevoordeelt de tegenstanders. Als 16% van het electoraat tegen stemt, kunnen 15% voorstemmers de tegenstanders net over de vereiste opkomstdrempel van 30% helpen. Als 29% tegen is, bezorgen enkele voorstemmers hen al de overwinning. Pas bij een – wel erg hoge – opkomst van meer dan 60% weten we a priori zeker dat kansen gelijkwaardig waren. Tegenstanders hebben er altijd belang bij te gaan stemmen, voorstanders alleen als de tegenstanders de drempel zelfstandig halen. Anders kan het effect van hun stem precies tegengesteld zijn aan wat ze beogen. Kortom, de wet werkt asymmetrisch en is oneerlijk. De kansen zijn ongelijk. De initiatiefnemers (Kamerleden van D66, GroenLinks en PvdA) en de voorstemmers (naast de drie genoemde partijen ook PvdD, PVV, SP, 50PLUS en in de Eerste Kamer OSF) mochten er om duistere redenen dan misschien een aanvulling op de democratie in zien, in werkelijkheid draagt zo’n destructief, op wantrouwen gebaseerd referendum alleen maar bij aan uitholling van ons bestel.

Er is dan ook alle reden om uit protest tegen dit oneerlijke en antidemocratische referendum niet te gaan stemmen. Een andere mogelijkheid is er niet. Ook blanco stemmen zijn geldig en zelfs ongeldige stemmen tellen mee voor de opkomst. In de jaren negentig stemden in Amsterdam meerderheden tegen de bouw van IJburg en de aanleg van de Noord-Zuidlijn, maar de opkomst was gelukkig te laag, zodat het onzalige idee van een referendum vanzelf verdween: te elitair omdat het slechts weinigen trekt. Laten we hopen dat dit op 6 april ook blijkt.

Het is een democratische plicht om niet te gaan stemmen. Tegelijk zou vertrouwen in de democratie paradoxalerwijze wel tot een voor-stem moeten leiden. De conclusie lijkt me duidelijk. Ga in principe niet stemmen. Wacht in ieder geval tot acht uur, een uur voor sluitingstijd van de stembureaus. Mocht op dat moment blijken dat de dertig procent (waarschijnlijk) gehaald is, ga dan alsnog.

Eeuwfeest
Over drie jaar bestaat onze parlementaire democratie een eeuw. In 1917 werd de mogelijkheid van algemeen kiesrecht in de Grondwet vastgelegd, in 1919 werd die tot werkelijkheid toen ook vrouwen het kiesrecht verwierven. Het zou mooi zijn als we dat eeuwfeest kunnen vieren in de wetenschap dat negatieve, destructieve initiatieven geen kans maken.

(205)

10 Responses to “Wacht met stemmen, doe niet mee aan destructieve democratie”

  1. Prima artikel. Hartgrondig mee eens.

  2. Eindelijk een duidelijk verhaal over dit moeilijke onderwerp.

  3. Hoe groter de omhaal van verhullende woorden (zoals in dit artikel), hoe groter de kans dat je een rad voor ogen gedraaid wordt. Stem dus op 6 april zoveel mogelijk!!

  4. Dit verhaal gaat m.i. voorbij aan de achterliggende emotie(s) bij dit referendum, waarvan ik nog steeds niet helder heb welke die behelzen, maar het beslaat een heel spectrum. Het verhaal gaat ook over voor of tegen het correctief referendum zijn, en tegelijk voor of tegen die wet zijn die nu op het spel zou staan, met andere woorden, ook in dit verhaal lopen diverse belangen door elkaar en komen tot uiting in één eenduidig advies. Wat nu als ik tegen de wet ben, maar ook tegen het correctief referendum? Moet ik dan wel stemmen, of moet ik dan juist niet stemmen? Bovenstaand wordt een opportunistische oplossing aangeboden aan hen die voor de wet zijn, maar tegen het correctief referendum, maar geen principiële. Wat te denken van de drie andere groepen mensen: voor wet/voor referendum (moeten die ook niet stemmen tot net voor acht uur?), tegen wet/voor referendum (oplossing is stemmen), tegen wet/tegen referendum (kies je voor opportunisme of voor principe?). De geboden oplossing nu is ook negatief en destructief, aangezien het het volk bij voorbaat verdeelt in twee kampen, vanuit het principe van het selectieprincipe van de democratie. Overigens waag ik te betwijfelen of de ‘meerderen’, de Kamerleden, allen die 323 bladzijden hebben gelezen. Deze geselecteerden, zeg maar, passen op hun beurt ook weer het selectieprincipe toe. Dàt nu, dat getrapte selectiestelsel, is het probleem waar we nu tegenaan lopen. De ‘gewone mens’ ziet door al die abstraherende selectietrappen de essentie niet meer, en dat geeft dus twijfel en wantrouwen, vermoed ik.

  5. Vertrouwen in de politiek zeg je? Misschien heb je helemaal gelijk met deze analyse en is er om heel erg plausibele redenen gewoon weinig of geen vertrouwen, in de politiek, in de democratie, in de elitaire club gekozen volksvertegenwoordigers, in elkaar. Misschien kunnen we dat wel met een referendum te lijf!

  6. Goed verhaal Jandirk. Ik zal tot 20.00 uur wachten!

  7. Juist omdat we in een democratie leven moeten we gaan stemmen! Een referendum is een democratisch gegeven.
    Uiteraard zal niet iedereen die gaat stemmen het volledige document gelezen hebben, maar geldt hetzelfde niet voor onze volksvertegenwoordigers? Denkt u echt dat zij dit document wel volledig gelezen hebben…?

    Kortom; stem op 6 april en geef aan waar u voor staat!

  8. Jan Dirk, even naar aanleiding van je opmerkingen op Facebook en in het ND: als alle voorstemmers netjes hun democratische recht hadden gebruikt, zouden ze Baudet c.s. een mooi opgestoken middelvinger hebben laten zien en had het ‘ja’ kamp gewonnen.
    Wie voor het verdrag was, moest kiezen uit twee even verwerpelijke opties, wat het failliet van deze referendumwet aantoont. Het laatste wat we nu nodig hebben is pedanterig gezwets van een historicus die een Godwin (voorstemmers zijn fout) gebruikt. Voor stemmen of niet stemmen, geen van beide is een moreel superieure keuze. Ik vond dat ik goede redenen had om wel (voor) te stemmen.
    De opgestoken middelvinger naar Baudet is het niet geworden, in plaats daarvan mogen de politici die dit gedrocht hebben gebaard de rotzooi opruimen. Maar voor het toontje waarmee je de voorstemmers te kakken zet krijg je van mij een keurige opgestoken middelvinger!
    (Ik ga hier verder niet over in discussie, zometeen neem ik de boot naar Ameland voor een offline weekendje uitwaaien. Wanneer ik zondagavond weer thuis komt, is dit allemaal oud nieuws en zal internet zich wel weer ergens anders over opwinden)
    Rene

Trackbacks

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: