Archive for ‘Politiek – Europa’

16 november 2015

De daders hebben het gedaan

door Jan Dirk Snel

[Maandag 16 november 2015] Het enige zinnige dat je over aanslagen als in Beiroet of Parijs kunt zeggen, is dat de daders het gedaan hebben. En je kunt natuurlijk ook nog opmerken dat het erg is voor de onschuldige slachtoffers, maar dat spreekt vanzelf.

Verdediging
Niet voor de daders overigens. Die menen gemeenlijk dat hun slachtoffers bepaald niet onschuldig zijn. In een democratische politieke orde beslissen alle burgers immers mee, is de gedachte in kringen van gewelddadige politiek salafisten, en dus zijn ook zij, mannen en vrouwen, mede verantwoordelijk voor de daden van hun politieke leiders. Als die dus oorlog voeren tegen IS (of in de ogen dezer lieden ongetwijfeld de ware oemma), dan hebben ze alle recht zich tegen hun aanvallers, onder wie ook deze schijnbaar zo onschuldige burgers, te verdedigen.

Parijs - Politieautos bij theater Bataclan

Politieauto’s bij theater Bataclan te Parijs – de dag na de aanslagen (Foto: Maya-Anaïs Yataghène)

Ja, verdedigen, want de terrorist – onze terechte omschrijving – ziet zichzelf veelal als een soldaat die terugvecht. Terrorisme vergt een morele rechtvaardiging. Mensen doden niet zo gemakkelijk. Ze moeten een goede reden hebben. Misschien dat bij de daders pure woede, over wat hun mensen allemaal is aangedaan, overheerst, bij degenen die hen sturen of inspireren, zal de redenering meestal uitgebreider zijn. We weten dat de aanslag op de Twin Towers op 9/11 in de ogen van radicale islamisten een daad van zelfverdediging was nadat Amerika het heilige Saoedische grondgebied door militaire presentie had bezoedeld.

Redenen
De daders hebben het gedaan en we weten ongeveer waarom. Maar juist daar kunnen we slecht mee leven. Mensen zijn hermeneutische wezens die behoefte hebben aan duiding, aan verklaring en betekenis. De vaststelling dat een aantal lieden besloten heeft een bloedbad aan te richten, bevredigt ons niet. Er moet meer aan de hand zijn. En al gauw komen dan de meest brede verklaringen op tafel. Komt dit niet voort uit de islam? Of misschien is het wel de schuld van de religie als zodanig? Of vanuit weer een andere denkwijze: is dit niet het gevolg van westers imperialisme? De verklaringen kunnen niet breed of vergezocht genoeg zijn, altijd komt er wel iemand mee aanzetten.

Het probleem is niet dat er soms niet iets in zou kunnen zitten, het probleem is wel dat ze aan de verkeerde kant beginnen. Elke analyse moet beginnen bij de daders. Zíj hebben het gedaan en niemand anders. Maar als alle mensen zijn zij met anderen verbonden: mensen die hen steunen, mensen die hen inspireren. Dat is de kring van geestverwanten. En daaromheen heb je een bredere kring die hun terreurdaden misschien niet direct ondersteunt, maar er wel enig begrip voor heeft.

Daar houdt het op. Tenminste als het om het niveau van redengeving gaat. Terroristen handelen niet in het luchtledige. Hoe meer mensen hun gedachtegang delen, ook al is het maar voor een klein deel, hoe meer ze zich ingebed voelen. Natuurlijk steunden de meeste marxisten in de jaren zeventig de ‘stadsguerrilla’ van de RAF niet, maar de leden van die terreurgroep konden denken dat zij alleen maar radicaler doorvoerden wat anderen ook vonden. Zo kunnen islamitische terroristen nu ook denken dat zij alleen maar consequent uitvoeren wat radicale salafisten betogen.

Daarom is het heuglijk als mensen die iets met hen delen, bijvoorbeeld hun religie, hun daden veroordelen. De allerradicaalsten raken erdoor geïsoleerd. Het gaat niet aan om iedereen die ook maar iets met terroristen gemeenschappelijk heeft, te vragen ‘afstand’ te nemen, alsof die er al niet zou zijn, maar het is goed als mensen die afstand ook duidelijk tot uitdrukking brengen.

Oorzaken
Na de redenen volgen de oorzaken, die gedrag deels zouden kunnen verklaren, en de bredere kaders waarbinnen dat valt. Als een terrorist ‘Allahoe akbar’ roept, heeft zijn daad uiteraard iets met de islam, religie, of zelfs taal, te maken, maar wie die factoren als verklaring opvoert, kiest eenvoudigweg een te brede categorie, die als zodanig niets verheldert.

De daders hebben het gedaan. En degenen die hen op hun gedachten brengen en hen steunen, zijn ook schuldig. Vervolgens kan men een breed en soms zinvol net aan verbanden opzetten, maar dan gaat het om achterliggende verklaringen, niet om redenen. De meest inzichtvolle analyse begint niet met een brede vlucht, maar blijft dicht bij de feiten. Dat is de ware intellectuele kunst.

(192)

Advertenties
13 januari 2015

De terrorist vecht terug

door Jan Dirk Snel

[Dinsdag 13 januari 2015] Wat wil de terrorist? Wat wilden de moordenaars van de redactie van het weekblad Charlie Hebdo? De Europese samenleving had het antwoord snel klaar: het ging om een aanslag op onze vrijheden en daarvoor ging men dan ook massaal de straat op. Over die reactie valt veel goeds te zeggen, met name dat men antwoordde door op te komen voor een positief geformuleerd doel. De demonstranten trapten niet in de val om zich ergens tegen te keren, of tegen een bepaalde groep, nee, ze kwamen op vóór iets.

 –

Wraak
Maar klopt het zakelijk gezien ook? Dat is nog maar de vraag. Een van de opvallendste dingen bij terrorisme is dat men de motieven die de daders zelf opgeven, zelden of nooit serieus neemt. Omdat de daders vrijdag gedood zijn, kunnen we ze over verdere achtergronden en doelstellingen niets meer vragen, maar we weten tenminste een paar dingen. Toen de twee terroristen woensdag de politieman Ahmed Merabet op de boulevard Richard-Lenoir liquideerden, riepen ze: ‘On a vengé le prophète Mohamed! On a tué Charlie Hebdo!’

North_face_south_tower_after_plane_strike_9-11

De noordzijde van de zuidelijke toren van het World Trade Center in New York op 11 september 2001, onmiddellijk nadat er een vliegtuig naar binnen is gevlogen. Wat wij zien als een aanval, ziet de terrorist als een geval van zelfverdediging. (foto: Wikipedia)

Tegenover een journalist van een Franse tv-zender zei Chérif Kouachi vrijdagmorgen dit: ‘Wij zijn geen moordenaars. Wij verdedigen de profeet, wij vermoorden geen vrouwen. Wij vermoorden niemand. Wij verdedigen de profeet. Als iemand de profeet beledigt, is er geen probleem, dan kunnen we hem vermoorden. We vermoorden geen vrouwen. We zijn niet zoals jullie. Jullie vermoorden vrouwen en kinderen in Syrië en Irak en Afghanistan. Wij niet. Wij hebben een erecode in de islam’ Toen de journalist tegenwierp: ‘Maar jullie zochten wraak. Jullie vermoordden twaalf mensen’, antwoordde Kouachi: ‘Ja, we zochten wraak. Je zei het goed. Je zei het zelf, we zochten wraak.’ (Overigens hadden de gebroeders Kouachi toch één vrouw gedood.)

Het lijkt me verstandig dit antwoord ernstig te nemen. Het kernmotief was heel simpel: wraak. Terwijl de samenleving die door een terreurdaad opgeschrikt wordt, het idee heeft dat het de terrorist is die begon, denkt die daar zelf gemeenlijk heel anders over. Die is naar eigen besef al in oorlog. De terrorist vecht terug.

Het is eigenlijk het vaste patroon. Bij Al-Qaeda zagen we het eerder. De aanslagen op 9/11 werden in radicaal salafistische kring gerechtvaardigd als een daad van zelfverdediging. De Verenigde Staten en bondgenoten hadden tijdens de Golfoorlog van 1990/1 het Arabische schiereiland, waar de heilige plaatsen liggen, ontheiligd en ‘bezet’. En aangezien Amerika een democratie was, waren alle burgers – ook vrouwen dus – combattanten. En nu sloeg men terug. Anders Breivik verdedigde naar zijn besef in 2011 de Europese beschaving tegen de verraders van de Noorse regering en de Noorse arbeiderspartij die ons uitleverden aan ‘Eurabië’.

Doelstellingen
De definitie die de Nederlandse overheid bij monde van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) hanteert, onderkent de rol van ideologische motieven wel, maar legt ondertussen wel erg veel nadruk op veronderstelde verdere doelstellingen: ‘Terrorisme is het uit ideologische motieven dreigen met, voorbereiden of plegen van op mensen gericht ernstig geweld, dan wel daden gericht op het aanrichten van maatschappijontwrichtende zaakschade, met als doel maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen, de bevolking ernstige vrees aan te jagen of politieke besluitvorming te beïnvloeden.’ Die intenties kunnen er zeker zijn en vooral Breivik leek vanuit bredere strategische overwegingen – het onder de aandacht brengen van zijn manifest – te denken, maar het is nog maar de vraag of ze er altijd zijn. Zien we zo gevreesde effecten niet te snel aan voor welbewuste intenties?

Mensen doden niet gemakkelijk. Terrorisme is daarom moreel hoogst geladen. De terrorist beschouwt zich als iemand die al in oorlog is – in dit geval met de westerse samenleving in het algemeen en met joden in het bijzonder – en die zijn rechtsidee verdedigt tegen hen die die naar zijn besef al aangevallen hebben. Eigenrichting dus, maar wel vanuit een radicaal afwijkende rechtsopvatting. Het is nog maar de vraag of hij altijd zoveel verder denkt dan die ene daad op zich.

Met de denkwijze van de terrorist kunnen we gemeenlijk weinig. Dat verklaart ook waarom het in de afgelopen jaren telkens wel groot nieuws was als Al-Qaeda weer een verklaring uitgaf, maar de inhoud grotendeels genegeerd werd. In plaats van kennis te nemen wat men werkelijk aanvoerde, kwam men al snel aan met grote beschouwingen over ‘onze vrijheid’, waar men bang voor zou zijn. We zien dat nu weer.

Zakelijk kan men daar vraagtekens bij zetten. Gaat het de terrorist werkelijk om vrijheid in het algemeen of om het ene specifieke gebruik dat hij als een oorlogsverklaring opvat? Maar er valt ook iets voor te zeggen: vrijheden gelden over de gehele linie en men moet er onbekommerd gebruik van kunnen maken. En hoe formeel de leus ook is, ze wijst op onze verworvenheid het in een vrije samenleving in vrede met elkaar oneens te kunnen zijn.

Kalmte
Het is in ieder geval een beter antwoord dan te verklaren dat we nu ‘in oorlog’ zijn. Wie dat doet, bevestigt de terrorist alleen maar in zijn grondgedachte. ‘Keep calm and carry on’, zou de beste reactie zijn, vertelde deskundige Cees Wiebes zaterdag in NRC Handelsblad. Kalm reageren lukt onze hedendaagse samenleving bepaald niet meer, maar ze laat zich ook niet ontwrichten of angst aanjagen. En het is al heel wat als politici het hoofd koel blijven houden en terrorisme niet als oorlog zien, maar als een uiting van criminaliteit. Omdat we onze rechtsidee vastberaden tegenover die van de terroristen stellen.

Toelichting
Bovenstaand stukje had ik enkele dagen geleden geschreven, in feite als vervolg op en uitwerking van een verhelderende discussie op Twitter die volgde op mijn vorige wel ultrakorte stukje op deze weblog, en vervolgens aan een krant aangeboden. Die had, zo deelde men mij vanmiddag mee, zoveel liggen dat men niet aan plaatsing toekwam – en dat kan men zich goed voorstellen. Ik plaats het daarom nu maar hier.

In zekere zin negeer ik hiermee de overwegingen die ik in mijn voorvorige stukje – ‘Veel te veel betekenis‘ (dat trouwens op vrijdag 16 januari in verkorte vorm in het Nederlands Dagblad verscheen – naar voren bracht. Ik besef dat. Vaak werd opgemerkt dat de ‘wereldleiders’ die zondag in Parijs meeliepen, hypocriet waren. Men zou wellicht ook kunnen opmerken dat ze daarmee alleen maar uiting gaven aan de hypocrisie waar we ons allen, misschien wel onvermijdelijk, aan schuldig maken.

(180)