Afrika – Over schoolkennis

door Jan Dirk Snel

[Donderdag 26 juni 2014] Echt slecht was ik niet op de lagere school, zoals die instelling toen nog heette. Ik vond leren leuk. En de meester, zoals een leerkracht toen heette, vond uitleggen leuk. Dat kwam dus goed uit. Soms kon hij zich een hele middag verliezen in de uitleg van het planetenstelsel, waarbij hij een en ander uitvoerig visueel toelichtte, en ik hing dan aan zijn lippen. Sommige mijner medeleerlingen vonden het dan wel eens te veel worden. ‘Leren’ stond trouwens niet bij iedereen in hoog aanzien. Wat had je er immers aan?

 –

Africae_tabula_nova

Afrika volgens Abraham Ortelius, Antwerpen 1570

Aardrijkskunde
De ochtend was na uiteraard bijbelse geschiedenis, waar alles mee begon, voor nuttige basisvaardigheden als rekenen en taal bestemd, waarbij we overigens zelf de volgorde mochten bepalen. Je maakte de opgaven uit het boekje, haalde vervolgens het antwoordenboekje van een plank achter in de klas, keek je eigen resultaten na en na pakweg zeven hoofdstukken of lessen ging je naar de meester, vroeg om een speciale opgavenkaart, nam plaats achter een afzonderlijk tafeltje terzijde of op de gang, althans zo opgesteld dat overleg en afkijken onmogelijk waren, maakte de opdrachten, leverde de uitkomst in en die keek de meester dan vervolgens na. Daar was je rapportcijfer op gebaseerd.

Ik heb nog ouderwets – of toen juist modern – tamelijk individueel ingericht onderwijs gehad, waarbij je je eigen tempo bepaalde. Later werd ook dat weer wat collectiever aangepakt, meen ik begrepen te hebben, waarbij leerlingen in een groepje samen een bepaalde leersnelheid volgden. De middelbare school was vervolgens lichtelijk een shock, omdat we daar ineens weer in een lange rijen zaten, althans in het eerste jaar, en de algehele aanpak veel gezamenlijker was. Maar terug naar de lagere school. Werkte je ’s ochtends vooral individueel, de middaguren waren bestemd voor vakken als geschiedenis en aardrijkskunde, waarbij de meester vooral zelf veel vertelde.

Omdat het een vrij kleine school was, kregen we die algemenere vakken met de twee klassen die hetzelfde lokaal deelden, tegelijk. Zo kon het gebeuren dat je bij aardrijkskunde in de vijfde eerst de rest van de wereld samen met klas zes kreeg, en het volgende jaar in de zesde pas aan Europa toekwam. Zo ongeveer.

Veranderlijkheid
Wat me is bijgebleven, is dat ik de kaart van Afrika al vrij snel kende. Ik kon in ieder geval alle ongeveer vijftig landen en hun hoofdsteden zo wel aanwijzen. Wat me toen ook opviel en destijds lichtelijk verbaasde, was dat de meester op dat punt soms iets minder zeker van zijn zaak leek. Hij wist het op zich wel, maar je kreeg de indruk dat hij soms toch even nader moest kijken of een beetje onzeker was. Hoe zat het ook alweer?

Later besefte ik uiteraard wel hoe dat kwam. Die kaart van Afrika met merendeels zelfstandige landen was toen nog vrij nieuw. De dekolonisatie was merendeels nog maar net achter de rug en zelfs nog niet helemaal voltooid – denk aan de Portugese gebieden. Het was geen gebrek aan kennis dat hem parten speelde, maar een overmaat. Hij had die wijzigingen allemaal meegemaakt en was soms kennelijk meer gewend aan de oude namen en indelingen.

Ik merkte dat doordat ik het zelf later allemaal zelf ook niet altijd goed bijhield. Zo leerden we op school dat er twee Kongo’s waren. Mijn Kleine Bos, zoals we de Kleine Schootatlas der gehele aarde noemden, uit 1966, vertelt dat de hoofdstad van het ene land Brazzaville heette, en dat van het andere, grotere Leopoldville, maar ik geloof dat we op school al meekregen dat die naam inmiddels in Kinshasa was gewijzigd. We leerden dus Kongo-Brazzaville en Kongo-Kinshasa. Maar dat die laatste staat op een gegeven moment Zaïre heette, daar kon ik op de een of andere wijze nooit goed aan wennen. Dat Oppervolta op een gegeven moment Burkina Fasso werd, ontging me niet, omdat ik iemand kende die daar op dat ogenblik verbleef, maar diverse andere wijzigingen ontgingen me waarschijnlijk of ze zetten zich althans niet goed vast in mijn geheugen, zodat ik nog wel eens na moest kijken hoe het ook al weer zat. Kortom, de onzekerheid die ik destijds bij de meester zag, ontdekte ik nu ook bij mezelf.

Blijven
Een schoolkind heeft nog geen eigen geschiedenis. Die leert hoe de wereld in elkaar zit. Zo is het. Dat het ooit anders was, ontdekt het pas later. Dat het ook anders kan worden, dat is ook een latere ervaring.

Eigenlijk zou de wereld altijd zo moeten blijven zoals we die leerden kennen.

(153)

6 reacties to “Afrika – Over schoolkennis”

  1. Omdat het stuk herkenbaar is, vind ik ’t goed, fijn en schoon. Zelf was ik ook ooit die leerling en later ook die meester.

  2. Voor mijn kind (10) zijn er dus gewoon twee Congo’s. Maar niet omdat hij dat op school heeft geleerd. School beperkt zich tegenwoordig tot een Cito-standaardlijst van driehonderd namen, waarvan natuurlijk maar een fractie Afrikaans is. De meeste kinderen, waaronder mijn andere kind, zullen niet veel meekrijgen van al die Congo’s. Als de wereldkaart op een dag weer anders is geworden, zal dat hun dan ook niet opvallen. Voordeel is misschien dat voor hen de wereld zo blijft zoals ze hem hebben leren kennen…

    • Ja, Frank van Nes, er zijn weer twee Congo’s, maar ik vond het in dit verband niet nodig om nog weer te vermelden dat Zaïre inmiddels weer anders heet. En tja, van dat CITO weet ik dus weinig. Dus dat schrijft voor wat kinderen leren? Maar het ligt toch voor de hand dat als je de kaart van een werelddeel bekijkt, dat je dan ook alle landen even bekijkt? Ik geloof dat er bij mij op school destijds ook wel dingen buiten de boot vielen, eenvoudigweg omdat de meester daar in de loop van het jaar niet meer aan toekwam. Dat lijkt me ook niet zo erg. Als je je eenmaal op school een beetje in één werelddeel verdiept hebt, kun je thuis voor jezelf ook wel uit andere delen van de wereld wijs worden. Het lijkt me echter niet overdadig aanlokkelijk er van tevoren een soort lijstje klaar staat. Onderwijs is een proces waarin het gaat om serieuze aandacht voor de dingen. Je verliezen in het ene betekent dat het andere wat tekort komt. Dat moet niet al te gek worden, maar zolang dat niet het geval is, is het niet erg.
      Ik herinner me bij klassieke talen dat de leraar voor het ene vak altijd met groot gemak door de leerstof heen schoot en ons bij tentamens daarna liet kiezen wat af mocht vallen, omdat we samen meer gedaan had dan de norm voorschreef, terwijl zijn collega moeite had om over te komen, omdat hij onderweg allerlei boeiende details in een tekst ontdekte en daar soms te lang mee bezig bleef, althans volgens de norm. Maar ik heb van beiden veel geleerd. Een dingetje meer of minder weten lijkt met het belangrijkste niet, wat wel van belang is dat onderwijs je laat zien hoe je met kennis, met boeiende dingen, om kunt gaan.
      Maar ik vermoed dat een goede onderwijs dat ook binnen de huidige kaders wel doet.
      Dank voor de reactie!

  3. Ik weet niet zeker of het Cito of het ministerie die lijst met zoveel woorden voorschrijft, maar hij fungeert in de praktijk in elk geval wel zo. Zie bijvoorbeeld https://topografieindeklas.nl/. Ik heb niet de indruk dat op scholen alle landen even bekeken worden: dat is voor thuis, en voor wie dat leuk vindt. Maar je hebt gelijk: hoe je met kennis om kunt gaan, is belangrijker dan de feiten zelf. Dingen die je niet weet kunnen opzoeken, is ook belangrijker dan dingen weten. Blijft staan dat jij een ervaring beschrijft die is voorbehouden aan mensen die feiten hebben geleerd. Die ooit hebben geleerd hoe het zit. Alleen hun valt het op dat schoolkennis veranderlijk is.

    • Helemaal mee eens, Frans van Nes, je hoeft niet alle feiten te kennen, maar je moet je in een aantal feiten grondig verdiept hebben om te weten hoe je vervolgens andere feiten kunt opzoeken. Dat opzoeken kan niet vanuit een nulsituatie. Juist daarvoor moet je al aardig wat weten en de intuïtie hebben hoe je moet zoeken, wat de richting is, wat de goede vragen zijn. Pas als je iets weet, besef je wat je niet weet.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: