Posts tagged ‘neofundamentalisme’

3 mei 2014

Krampachtig – Hoe het Trouw moeite kost een misser toe te geven

door Jan Dirk Snel

[Zaterdag 3 mei 2014] ‘Het is nu wachten of Trouw de benodigde moed de komende dagen alsnog op kan brengen.’ Dat was de vraag waarmee ik dinsdag mijn vorige stukje besloot. Het ging over de wijze waarop Trouw maandag in twee stukken een groep Nederlandse jongeren ongefundeerd als neofundamentalisten wegzette.

Beginselvast
TrouwFundamentalismeNu we het eind van de week bereikt hebben, kunnen we de vraag beantwoorden. Hoe ging Trouw verder met de affaire om? Woensdag verscheen er een hoofdredactioneel commentaar dat geheel anders van toonzetting was. De titel, waar we in dit geval – de krant spreekt immers zelf – op af mogen gaan, gaf dat al aan: ‘Je christen noemen is onder jongeren een statement geworden’. En het sprak over het ‘ontstaan van een kern van jonge, beginselvaste gelovigen’. Die aanmerkelijk zakelijkere typering viel ook de ombudsman van NRC Handelsblad, Sjoerd de Jong, op, die vandaag schrijft over de typering ‘fanatiek’ die maandag in zijn krant gebezigd werd, ironisch genoeg om juist het etiket dat Trouw die ochtend hanteerde, te vermijden, zoals hij uitlegt.

Donderdag plaatste Trouw een opinieartikel waarin Tom Mikkers betoogde dat neofundamentalisme ‘geen back to basic belief’ maar comfortchristendom is. En vandaag bood de opinieredactie nog eens plaats aan twee artikelen over het onderwerp. Freek Houweling stelde voor om de betrokken jongeren niet neofundamentalistisch, maar ‘vrolijk orthodox’ te noemen. (De iets langere en voor ieder toegankelijke versie staat trouwens op zijn weblog.) En vaste columnist James Kennedy schrijft dat de begrippen fundamentalist en neofundamentalist ‘de wijze waarop jonge christenen in het leven staan’, vertekenen. Ook hij merkt op dat ‘het SCP-rapport dit begrip niet zelf heeft verzonnen’ en dat de auteur het begrip ‘zelfs enigszins gechargeerd’ lijkt te vinden. Inmiddels weten we dat Joep de Hart de typeringen fanatiek en neofundamentalistisch gewoonweg ‘onjuist’ acht, zoals hij ook de NRC-ombudsman vertelde.

Er valt weinig aan te merken op al die vervolgstukken in Trouw en in het commentaar van de hoofdredactie zou men zelfs een impliciete correctie kunnen zien, maar wat de krant ondertussen heeft nagelaten, is om zelf met zoveel woorden mee te delen dat de aanduiding die maandagmorgen in twee artikelen (en een kop) gebezigd werd, simpelweg onjuist was. Een expliciete rectificatie was overtuigender geweest. Openlijk toegeven dat je een fout gemaakt hebt, maakt een betrouwbaardere indruk dan zwijgen of ergens omheen draaien. Mijn vorige stukje werd op Twitter druk verspreid en ik denk dat dat komt omdat veel mensen al wel aanvoelden dat de berichtgeving in Trouw niet kon kloppen en het SCP-rapport geen recht deed, en dat nu bevestigd zagen.

Uitlichten
Het lijkt er echter een beetje op dat een en ander niet werkelijk tot de betreffende deelredactie door wil dringen, nog steeds niet. Toen dinsdag iemand op Twitter over een ‘misser’ repte, vroeg de redactie religie & filosofie: ‘misser? Wij horen het graag als u feitelijke onjuistheden in onze berichtgeving hebt gezien.’ Een fout zou men corrigeren. Maar er waren natuurlijk wel degelijk feitelijke fouten gemaakt: het rapport muntte de term niet en duidde de betreffende jongeren niet onbekommerd aan op de wijze die Trouw deed voorkomen.

KlapsterVanmorgen verscheen er een vermakelijk stuk op de site van de Volkskrant, Lopend Vuur: hoe de media aan de haal gingen met ‘neofundamentalisme’, waarin ook mijn stukje van dinsdag een rol speelt. Ik heb er op zich weinig aan toe te voegen. Wat vooral opvalt, is de enorme krampachtigheid bij Trouw. In plaats dat men openlijk toegeeft dat men in de fout is gegaan, wurmt men zich in de ingewikkeldste bochten. Zo legt de chef van de redactie religie en filosofie uit ‘dat is gefocust op de meest in het oog springende metafoor’. ‘Dat is een legitieme journalistieke benadering: je licht eruit wat het meest opvalt.’ Tja, je mag er natuurlijk best uitlichten wat het meest opvalt, maar dan moet dat nog steeds wel kloppen en zonder nadere caveats was dat hier nu eenmaal niet het geval. Hij zegt ook nog dat ‘de term niet door Trouw is verzonnen, maar in het rapport staat’. Tja, dat de term al bestond, was duidelijk – en dat had ik zelfs expliciet opgeschreven – maar de neofundamentalist die Trouw beschreef, was zó wel een verzinsel van eigen makelij – en daar gaat het om. En de uitleg dat de term ‘niet te letterlijk’ moest worden genomen en daarom in de kop tussen aanhalingstekens was gezet, maakt het er ook al niet beter op: in het stuk zelf kwamen die aanhalingstekens niet voor en de lezer denkt bij het zien van de kop juist eerder dat het om een letterlijk citaat uit het rapport gaat.

De Volkskrant schrijft ook nog dat ik ‘niet te spreken’ was over het weglaten van de laatste alinea in mijn briefje. Ik begrijp die formulering, maar het valt op zich wel mee. Zo gaan dingen nou eenmaal bij kranten, ik weet dat al langer. Inkortingen horen erbij. Maar toen ik ontdekte dat de essentie uit mijn briefje verdwenen was – en het zo onbedoeld zelfs een geheel andere strekking kreeg: alsof het gebruik door de krant gerechtvaardigd was – voelde ik me wel min of meer gedwongen het volledige briefje op mijn weblog te plaatsen. Anders had ik dinsdagmorgen zeker geen weblogstukje aan het thema gewijd. Ik kan er ook van leren dat je ingezonden briefjes zo moet formuleren dat de centrale boodschap domweg niet verwijderd kan worden. Dat de geschrapte alinea ‘te gedetailleerd’ was, lijkt me overigens sterk. Ik hoop tenminste maar dat de lezer van het Volkskrant-stukje na de confrontatie ermee de kluts niet volkomen is kwijtgeraakt. Ik had trouwens nog vergeten op een niet onbelangrijk (vierde) detail te wijzen: dat een ‘hang’ naar iets – in dit geval dus ‘neofundamentalisme’ – nog wel iets anders is dan het verschijnsel als zodanig.

Vermakelijk
Relevant is overigens de mededeling in de Volkskrant dat ‘de tekst’ – van beide artikelen, neem ik dan maar aan – aan Joep de Hart was voorgelegd en dat die dus niet erg scherp had gekeken. Het verklaart wellicht ook zijn milde reactie, al kenmerkt hem dat mogelijk meer in het algemeen: ook jegens de NRC betoont hij zich nu vergevingsgezind. Aan de eigen verantwoordelijkheid van de redactie doet het natuurlijk niet af. Zo’n fout, dat kan natuurlijk gebeuren en daar hoeven we ons niet zo druk over te maken. Maar dat de redactie – ik heb bewust geen namen genoemd, het gaat me er niet om individuele personen te hekelen – tot op heden zo krampachtig blijft doen, dat is bevreemdend.

Of misschien wel gewoon komisch of vermakelijk. De krant bewijst er zichzelf geen dienst mee.

 ♦

Naschrift (gewijzigd: 14.30 uur)
Bovenstaande tekst komt voort uit twee naschriften die ik vandaag bij mijn vorige stukje geschreven had. Pas nadat ik vanochtend rond tien uur al een (tweede) naschrift geplaatst had, kwam het overzicht uit de Volkskrant mij onder ogen. Ik heb daar toen eerst nog een volgend (derde) naschrift aan gewijd. Maar met in totaal drie naschriften werd het een wel erg rommelige bedoening. Daarom heb ik daarna besloten de twee naschriften vandaag samen te voegen tot bovenstaand stukje. Vooral uit praktische overwegingen verschijnt dat dus hier afzonderlijk. Het is bepaald niet mijn bedoeling om de zaak groter te maken dan die is. Waar gehakt wordt, vallen spaanders. Alleen heeft het opruimen ervan bij Trouw enige voeten in de aarde. (En dan hoop ik maar dat de combinatie van deze twee zegswijzen geen al te ingewikkelde beelden oplevert.)

(139)

29 april 2014

Neofundamentalist – Hoe Trouw nieuws verzint

door Jan Dirk Snel

[Dinsdag 29 april 2014] Gisteren kwam het ochtendblad Trouw op pagina 3 met opmerkelijk nieuws. “Bijna helft jonge christenen is ‘neofundamentalist’“, luidde de kop. (Hier overigens de webversie.) Het ging over een nieuw rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau, ‘Geloven binnen en buiten verband‘, geschreven door Joep de Hart. In de Verdieping volgde op pagina 6 en 7 nog een iets langer stuk over het rapport: ‘De duivel is weer terug‘.

Enigszins gechargeerd
Naar aanleiding van beide artikelen zond ik het volgende briefje naar de krant (waarbij ik de concrete verwijzing naar de koppen nu weglaat, omdat ik die hierboven net genoemd heb):Fundamentals

In het SCP-rapport ‘Geloven binnen en buiten verband’ zou Joep de Hart volgens Trouw (28 april) een nieuwe term munten voor ‘jonge orthodoxe katholieken en protestanten’: de neofundamentalist.
Dat is onjuist. Het begrip neofundamentalisme is al langer in omloop, Joep de Hart noemde het zelfs nog even in zijn inauguratie in 2011 en als hij in het rapport over een ‘neofundamentalistische reactie op processen van individualisering’ schrijft, verwijst hij nadrukkelijk naar bestaande literatuur.
Verder gebruikt De Hart het begrip nog één keer, namelijk als hij het heeft over de “tekenen onder de kerkjeugd van wat enigszins gechargeerd een hang naar ‘neofundamentalisme’ kan worden genoemd”. Drie dingen vallen daarbij op: De Hart zet de term tussen aanhalingstekens, heeft het over een optie (wat ‘kan’, kan immers ook anders) en voegt er nog eens de woorden ‘enigszins gechargeerd’ aan toe.

Vanmorgen plaatste Trouw mijn briefje, maar met weglating van de laatste alinea. En het zal iedereen duidelijk zijn dat het daar nu net om gaat. Het was immers helder dat de krant op de loop was gegaan met een term die in het rapport bijna terloops en dan met de nodige voorzichtigheid werd gebruikt en die bovendien slechts twee keer voorkwam in een tekst van ruim zestigduizend woorden.

Orthodox
Vanmorgen kwam Trouw op pagina 8 met een vervolgberichtje: ‘Het SCP-onderzoek naar geloof zegt niets over praktijk‘. De onderkop vertelt de essentie al: ‘Antropoloog Miranda Klaver heeft bezwaar tegen term neofundamentalist’. Het begint zo:

‘Bijna de helft van de jonge christen is neofundamentalist. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) kwam gisteren met een rapport over het ‘harde-kern-effect’. Er wordt minder geloofd, maar wel fanatieker.’

En een eindje verderop lezen we:

‘Antropoloog Miranda Klaver kent de neofundamentalist al wat langer. Zij doet aan de Vrije Universiteit onderzoek naar jonge evangelische gelovigen.
Wie is de neofundamentalist? Hoe denkt die bijvoorbeeld over homoseksualiteit, abortus, of vrouwenrechten?
“Ik heb bezwaar tegen de term ‘neofundamentalist’. Het gaat gewoon over orthodoxe gelovigen. Naar hun morele overtuigingen is in dit onderzoek niet gevraagd. Mensen kregen alleen meerkeuzevragen over vijf dogma’s. Daarmee weet je erg weinig. Wat moet je je voorstellen bij de duivel? Komt dat overeen met middeleeuwse plaatjes? Is het iets abstracts? Die dingen krijg je niet met algemene vragen boven water. Daar is kwalitatief onderzoek voor nodig.”‘

Het is verder zonder meer een zinvol interviewtje, waarin Miranda Klaver uitlegt dat het onderzoek naar de leer vraagt en dat je dan niets te weten komt over de beleving.

Verzinsel
Maar de handelwijze van Trouw blijft natuurlijk merkwaardig. De ene dag verzint men de neofundamentalist en de volgende dag laat men een deskundige uitleggen dat dat geen goede aanduiding is. Maar ondertussen doet de krant nog steeds alsof het om een typering van het SCP gaat, terwijl Joep de Hart toch duidelijk opmerkte dat een dergelijk gebruik ‘enigszins gechargeerd’ is.

Op zich kan een godsdienstsocioloog of religiewetenschapper het begrip fundamentalisme natuurlijk best in een zakelijke zin gebruiken, maar ook dan blijft het het probleem dat de gevoelswaarde van het woord in het maatschappelijk debat ongunstig is. Het woord mag dan afkomstig zijn van de tussen 1910 en 1915 verschenen negentigdelige brochureserie The Fundamentals en oorspronkelijk ook een zelfaanduiding zijn geweest, inmiddels fungeert het in het publieke vertoog vooral als scheldwoord, waarbij dankzij zogenaamde ‘islamitische fundamentalisten’ de associatie met geweld al snel opkomt. De keuze van Trouw gisteren om die ene term neofundamentalisme zonder toelichting uit het rapport te lichten, getuigde dan ook duidelijk van kwade trouw.

En dat geldt ook voor de keuze van vanmorgen om doodleuk op hetzelfde spoor verder te gaan en niet te vermelden dat het hier om een verzinsel van de eigen redactie ging. Het was heel wat eleganter geweest als de krant vandaag gerectificeerd had. Dat zou vertrouwen wekken.

Het is nu wachten of Trouw de benodigde moed de komende dagen alsnog op kan brengen.

Naschrift (donderdag 1 mei 2014, 16.30 uur)
Inmiddels heeft Joep de Hart zelf gereageerd met een stuk op de site Nieuwwij (of: Nieuw W!J). En hij merkt het nu zelf op: “het rapport Geloven binnen en buiten verband gaat niet over ‘neo-fundamentalisme’ (Trouw). Het gaat evenmin over ‘fanatieke christenen’ (NRC Handelsblad). Dat ik het begrip neofundamentalisme ‘gemunt’ zou hebben is natuurlijk al helemaal onzin.” En iets verderop: “Ik vind dat je met kwalificaties als ‘neo-fundamentalisme’ en ‘fanatiek’ uiterst voorzichtig moet zijn, al helemaal in het hedendaagse Nederland. Ze zetten mensen op het verkeerde been. Dat een deel van de jeugd weer vaker naar de kerk gaat of christelijke geloofswaarheden onderschrijft, heeft natuurlijk helemaal niets te maken met bijvoorbeeld moslimradicalen – en dat is toch de suggestie die zo wordt gewekt.” Maar ik zou zeggen: lees zijn stuk vooral zelf, vooral omdat het ook gaat over de vraag waar het rapport dan wel over gaat.

Tweede naschrift (zaterdag 3 mei 2014, 14.05 uur)
Een vervolg is vandaag afzonderlijk verschenen: Krampachtig – Hoe het Trouw moeite kost een misser toe te geven. Een deel van de tekst heeft hier vandaag kort gestaan in de vorm van een tweede en derde naschrift. Met elkaar maakten al die naschriften zo’n rommelige indruk dat ik maar besloten heb er een afzonderlijk stukje van te maken.

(138)