Posts tagged ‘KVP’

10 januari 2014

De grote twee – Over de omvang en het relatieve belang van de grootste politieke partijen

door Jan Dirk Snel

Het kabinet-Rutte II is een ongewoon kabinet. Nu is elk kabinet dat wel. Het hangt er maar net vanaf vanuit welk perspectief je het bekijkt. Het buitengewone van het huidige kabinet is dat het bestaat uit een coalitie van de twee grootste politieke partijen. Helemaal uitzonderlijk is dat niet, maar erg vaak kwam het bepaald niet voor.

En de grote twee dan?
In mijn vorige stukje betoogde ik dat er in de Tweede Kamer gemiddeld altijd iets meer dan tien partijen aanwezig geweest zijn. Van versplintering in de zin van een proces, waarbij het dus om een structurele toename gaat, is geen sprake. Wie de gebruikelijke toestand sinds de invoering van de evenredige vertegenwoordiging in 1918 zo wil noemen, ga zijn gang, al is het taalgebruik dan in ieder geval niet erg nauwkeurig en roept het al gauw misverstanden op.

Maar er kwamen wel vragen op. Ik keek naar het aantal partijen en onder de meer dan tien partijen die gemiddeld in de Tweede Kamer aanwezig zijn, zijn altijd ettelijke kleintjes. Maar hoe zit het nu als je naar de top van het partijenlandschap kijkt? Zo stelde Leo Lewin op Twitter de vraag: ‘Hoeveel procent van de zetels kregen de twee grootste partijen? Geeft dat een ander beeld van de versnippering van de TK?’ Ook Karel Martinet maakte een gelijksoortige opmerking: ‘Denk dat de kleintjes vroeger klein waren en bleven, met stabiele achterbannen. Met 2 partijen toen stevige meerderheden’.

Die vraag was ook al bij mezelf opgekomen en in dit stukje wil ik daar op ingaan. Eerst maar eens een overzicht. In de onderstaande tabel heb ik de resultaten weergegeven van de twee partijen die bij de 27 verkiezingen sinds 1918 de grootste werden. Ik heb daarbij zowel percentages als zetelaantallen opgegeven. De zetelaantallen zeggen uiteraard meer over de concrete machtsverhoudingen in de Tweede Kamer, maar de percentages geven de electorale bewegingen beter weer. Bovendien is de Tweede Kamer in 1956 van honderd naar honderdvijftig zetels uitgebreid. Vergelijken van ontwikkelingen in de loop van de tijd werkt beter als men naar de percentages kijkt. En maakt trouwens ook internationale vergelijkingen gemakkelijker, maar dit terzijde.

GroteTweeTot 1956 telde de Tweede Kamer 100 leden. Vanaf dat jaar waren dat er 150.
Paars: partij doet in de daarop volgende periode niet mee aan een kabinet.
Rood: de twee groten blijven onder de 50%.  Groen: de twee groten halen samen meer dan 60%.

Dertig procent
Het eerste dat dan opvalt, is dat politieke partijen in Nederland nooit heel erg groot worden. Toen Angela Merkel met de Union (CDU en CSU samen) op 28 september 2005 slechts 35,2% van de stemmen behaalde, zat ze er die avond verslagen bij. Het leek een beetje op de ‘overwinningsnederlaag’ van Wim Kok uit 1994. Zoals hij met het tot op dat moment een na slechtste resultaat van zijn partij – alleen in 1967 was het nog erger geweest – minister-president werd, werd zij toch nog de Bundeskanzlerin van een Große Koalition.

Maar zo ongeveer het cijfer dat in Duitsland voor de grootste partij als erg laag beschouwd wordt, geldt in Nederland als een ongehoorde overwinning. Onder leiding van Ruud Lubbers haalde het CDA in 1989 35,51% van de stemmen, goed voor 54 zetels, een prestatie die daarna nooit geëvenaard is. Toen zijn partij in 1986 met het tweede percentage op de lijst, 34,59%, ook al 54 zetels behaalde, viel dat overigens nog meer op. Slechts zestien keer sinds 1918 haalde een Nederlandse politieke partij meer dan dertig procent van de stemmen en dat gebeurde bij slechts elf verkiezingen.

In 1918 wist de RKSP 30,3% van de stemmen (30 zetels) te halen. Dat zou haar nooit meer lukken, ook al haalde ze in 1922 met een lager percentage toch twee zetels meer, maar haar opvolgster, de KVP, begon in 1946 goed met 30,81% en ook 30 zetels. In 1948 deed ze het met 31,04% (32 zetels) nog beter. In totaal zouden de katholieken zes keer boven de dertigprocentgrens uitkomen. De verbrede opvolger, het CDA, slaagde daar nog vier keer in, zodat de (overigens in diverse opzichten wat twijfelachtige) lijn RKSP-KVP-CDA dus tien keer (1918, 1946, 1948, 1956, 1959, 1963, 1977, 1981, 1986, 1989) een naar Nederlandse verhoudingen uitzonderljk omvangrijk electoraat wist te bereiken.

Polarisatie
De andere zes bovenmaatse successen waren voor de PvdA. Die partij was het resultaat van een fusie en dus vanaf het begin beduidend groter dan haar belangrijkste voorganger, de SDAP, maar pas in 1956 wist ze onder Drees de dertigprocentdrempel te overschrijden. Dat lukte haar in totaal zes keer (1956, 1959, 1977, 1982, 1986, 1989). De grootste en altijd nog de beroemdste overwinning was die uit 1977 met 33,83% van de stemmen (53 zetels), maar die uit 1986, 33,27%, goed voor 52 zetels, deed er niet veel voor onder en met 31,88% wist men dat zetelaantal drie jaar later vast te houden. Dat percentage was weliswaar net iets lager dan de 32,69% uit 1956, maar in dat jaar leverde dat niet meer dan 50 zetels op.

De electorale resultaten van de KVP uit de jaren veertig en vijftig kunnen ongetwijfeld worden toegeschreven aan de relatieve groei van het katholieke volksdeel en aan de vaste hand waarmee het episcopaat de beminde gelovigen de politieke weg wist te wijzen.

Wat verder opvalt, is dat bij vijf verkiezingen de twee grootste partijen tegelijk de magische grens overschreden. Dat waren kennelijk ook jaren van polarisatie. In 1956 werkten PvdA en KVP nog wel samen, maar de verhoudingen waren na het bisschoppelijk mandement van 1954 bepaald niet altijd vriendelijk en na het einde van het laatste kabinet-Drees ging de strijd nog door, zoals 1959 laat zien.

Vervolgens gingen PvdA en CDA in 1977, 1986 en 1989 vrijwel gelijk op. Het waren in feite de laatste jaren van de grote polarisatie en meteen ook het einde ervan. In 1977 en 1986 speelde een zittende premier een hoofdrol: Kies de minister-president, was de leuze van de PvdA in het eerstgenoemde jaar en 1986 wilde Lubbers graag zijn karwei afmaken en in 1989 was hij daar kennelijk nog niet geheel mee klaar, maar toen gingen de twee partijen vervolgens samen één kabinet vormen. Het markeerde in veel opzichten een eindpunt.

Meerderheid of niet
Maar laten we nog eens nader naar het overzicht van de 27 verkiezingen kijken. Wat zien we dan? Allereerst dat de twee grootste partijen samen meestal een duidelijke meerderheid van het electoraat achter zich wisten te krijgen. Dat was in 1918 al zo en dat was in 2012 nog zo. Of moet ik zeggen: weer zo?

Negentien van de zevenentwintig keer tekende zich een duidelijke meerderheid af. In het interbellum lag die meestal een eindje boven de vijftig procent. Na de oorlog kwam die meer richting de zestig procent te liggen. Dat kwam vooral omdat de PvdA als fusiepartij veel meer aanhang had dan de vooroorlogse SDAP. (Het is een cliché dat de Doorbraak mislukt is, maar dat is dan vooral afgemeten aan de te hooggespannen verwachtingen. Ze had wel degelijk effect.) Het hoeft ook niet te verbazen dat de vijf verkiezingen waarbij de zestigprocenthorde genomen werd, precies de hierboven al behandelde vijf waren, waarin beide grote partijen meer dan dertig procent haalden. Na 1989 was het gedaan met dergelijke eclatante uitslagen. Als de twee grootsten sindsdien samen een meerderheid hebben, ligt die weer meer op het vooroorlogse niveau.

Maar veel interessanter zijn de zeven gevallen, waarin de grootste twee samen geen meerderheid bereikten. In 1922 bleven RKSP en SDAP weliswaar op 49,24% steken, maar ze hadden samen wel een (bepaald niet overvloedig gebruikte) meerderheid in de Tweede Kamer. De invoering van het vrouwenkiesrecht bezorgde de SDAP dat jaar kennelijk een dipje en ook de RKSP viel electoraal heel licht terug. In het omineuze jaar 1933 hadden ze samen precies de helft van de zetels, doordat ze allebei iets verloren.

Jaren zestig
Interessanter zijn de naoorlogse gevallen. Het neerwaarts passeren van de meerderheidsgrens in 1971 en 1972 valt vrij gemakkelijk te verklaren. Al in 1967 deden KVP en PvdA het niet goed bij de verkiezingen. Het waren de roerige jaren zestig met nieuwe bewegingen en partijen, ontwikkelingen die zoals bekend vooral in de tweede helft van dat decennium echt op gang kwamen (en zich voor de rest vooral in de jaren zeventig afspeelden). De PvdA wist de schokken redelijk op te vangen: terwijl de christenradicalen de KVP (en voor een klein deel de ARP) vaak verlieten en uitzwermden naar de PPR en elders, wist de PvdA Nieuw Links met veel kunst- en vliegwerk te incorporeren. In 1971 en 1972, de verkiezingen die tot het roemruchte kabinet-Den Uyl leidden, deed de partij het zelf niet geweldig, maar ze krabbelde toch weer wat op.

Maar de neergang van de KVP leek onafwendbaar. Daar maakte het samengaan van de KVP met de ARP en de CHU, althans voorlopig, een eind aan. Het CDA stabiliseerde de inmiddels tot stand gekomen verhoudingen en wist daarna zelfs nog iets te groeien. Het was een kwestie van polarisatie en tegelijk van antipolarisatie. Van Agt boog niet naar rechts en niet naar links en Lubbers presenteerde zich vervolgens als de pragmatische Macher die boven het gekrakeel uitsteeg.

Als de twee grote partijen, die vanaf 1986 samen groter waren dan ooit eerder het geval was geweest – de hoogste percentages zijn uit 1986 en 1989 en in beide jaren hadden ze samen 106 zetels – in 1989 een coalitie gaan vormen, verandert dat het politieke landschap definitief, ook al zagen weinigen dat aanvankelijk aankomen. Maar in 1994 blijkt het in volle omvang. Zowel PvdA en CDA doen het beroerd bij de verkiezingen: samen nog maar 43,20% van de stemmen. Dat was nog niet eerder gebeurd.

Onrustig
En daarna zien we een zeer afwisselend beeld. In 1998 behoort het CDA niet meer tot de grote twee. Voor het eerst wordt de VVD de tweede partij in het land, om maar eens een wiegeliaanse uitdrukking te gebruiken. Samen hebben de twee grootsten nu wel weer een vanouds gebruikelijke meerderheid. Het CDA komt bij de volgende drie verkiezingen nog weer terug als grootste partij om daarna weer uit de top-twee te verdwijnen.

In 2002 doet zich een novum voor. Vanuit het niets wordt een volstrekt nieuwe partij, de LPF, nummer twee, zij het wel met een stemmenpercentage dat voor een tweede partij nog nooit zo laag is geweest: 17%. Ze verdwijnt bijna net zo snel als ze is opgekomen. De twee grootsten hebben dat jaar samen maar iets meer stemmen dan het tweetal uit 1994: 44,93%. Een jaar later ziet alles er al weer veel normaler uit, als vanouds, zou men welhaast zeggen. CDA en PvdA halen in 2003 samen 55,88% procent. Maar in 2006 duiken ze, nog wel de grootste twee, weer onder de helft. In 2010 is het duo uit 1998, de VVD en de PvdA, weer terug, maar nu met een nog nooit gekend laagterecord: 40.12%. In 2012 hebben ze echter weer een klassieke meerderheid.

Wat blijft hieruit? Ten eerste dat het beeld veel onrustiger is geworden. Soms hebben de grootste twee samen een ouderwetse meerderheid, dan weer duiken ze daaronder. Bovendien voegen zich ineens andere partijen onder de grote twee: de VVD in 1998, 2010 en 2012 en de LPF in 2002. Maar de belangrijkste ontwikkelingen doen zich kennelijk buiten beeld voor. De VVD was al sinds de jaren vijftig aan een lange structurele, zij het fluctuerende opmars bezig. In 1959 haalde ze de ARP als derde partij voorgoed in en pas in 2006 zou ze voor het eerst weer onder plaats drie uitkomen. Voor D66, bij zeven verkiezingen tussen 1977 tot 1998 constant op plaats vier, geldt dat fluctueren of zelfs jojoën nog veel meer – het is sinds jaar en dag de toevlucht voor de redelijke, genuanceerde kiezer die het even niet meer weet – maar ook die partij was soms tamelijk groot (en dan ineens weer heel klein). En voor de laatste jaren zijn de opkomst van de SP (in 2003 nummer vier, in 2006 nummer drie en in 2012 weer op plaats vier) en de PVV (2010 en 2012 de derde in omvang) nog belangrijker. Ik moet daar nog maar eens een afzonderlijk stukje over schrijven, want juist bij de plaatsen drie en vier (en soms nog lager) liggen waarschijnlijk de interessantste ontwikkelingen.

Alleen samen
Maar dit stukje wordt toch al lang genoeg en daarom wil ik me hier tot de positie van de grootste twee sinds 1918 beperken. Er resteert namelijk nog één belangrijke vraag. Is de omvang van de twee grootste politieke partijen voor kabinetsvorming eigenlijk wel zo van belang? Ligt het eigenlijk wel erg voor de hand dat de twee grootste politieke partijen samen regeren? En doen ze dat nu wel of niet geregeld? En als ze het doen, hoe dan?

En zo kom ik uit op waar ik mee begon. Het antwoord moet dan luiden dat het tamelijk zeldzaam is. In feite kennen we slechts drie kabinetten die uitsluitend door de twee grootste partijen gevormd werden: Beel I (1946-1948), Lubbers III (1989-1994) en het huidige Rutte II (sinds 2012).

Schermerhorn

Willem Schermerhorn (1894-1977), de laatste liberale én hervormde premier voor Mark Rutte. Bij de aanvang van zijn koninklijke kabinet in 1945 was hij vrijzinnig-democraat. Toen zijn taak in 1946 voltooid was, was hij lid van een partij die het socialisme hoog in het vaandel had. Hoewel hij zelf rooms noch rood was, vormde zijn kabinet de opmaat voor een dozijn jaren rooms-rode samenwerking. In maart verschijnt zijn biografie door Herman Langeveld. Foto: Collectie Spaarnestad photo/NA/Anefo/Eric Koch.

In zekere zin zou je misschien nog een kabinet eerder kunnen beginnen, bij Schermerhorn (1945-1946). Het curieuze is dat toen dat kabinet in juni 1945 aantrad, de ministers nog tot een groot aantal partijen behoorden: RKSP, SDAP, VDB, ARP en CHU. Minister-president Schermerhorn was lid van de VDB en in die zin zou je hem mogelijk nog eerder dan de partijloze Cort van der Linden (1913-1918) de laatste liberale premier voor Mark Rutte kunnen noemen. Maar toen het kabinet op 3 juli 1946 ontslag werd verleend, behoorden de meeste ministers inmiddels tot slechts twee partijen. De RKSP was inmiddels KVP geworden, maar daar was een hoge mate van continuïteit. Maar de bewindslieden die lid waren van de SDAP, VDB en CHU, waren ondertussen toegetreden tot de nieuwe opgerichte PvdA. Maar een goed voorbeeld is dit toch niet. Minister Meynen was nog steeds lid van de ARP, al zat hij niet namens zijn partij in het kabinet. Er waren bovendien ook nog steeds drie partijloze ministers, maar bewindslieden zonder partijbinding kwamen tot het kabinet-Zijlstra (1966-1967) voor. Schermerhorns ‘koninklijke’ of noodkabinet was duidelijk niet parlementair.

Het eerste kabinet sinds de invoering van de evenredige vertegenwoordiging dat echt op de twee grootste partijen steunde, was dus Beel I, al hadden ook daar uiteraard partijloze ministers zitting in. Het maakte in 1948 plaats voor een kabinet op brede basis, waarbij de KVP en PvdA hun samenwerking dus wel voortzetten, maar nu met meer partijen erbij. En dan duurt het tot 1989 voor er weer een kabinet van de twee grootste partijen alleen tot stand komt, Lubbers III. Over de gevolgen heb ik het al gehad. Electoraal liep die exclusieve samenwerking niet best af voor beide partijen. Het is nu het afwachten wat de gevolgen voor de twee deelnemers aan het huidige kabinet Rutte II zullen zijn. Het blijft een zeldzaamheid, zo’n kabinet van alleen de grootste twee.

Met anderen
Kabinetten waarin de twee grootste partijen wel samenwerkten, maar waarbij ook andere partijen bewindslieden leverden, komen ondertussen veel meer voor. Pas in 1939 leverde de SDAP voor het eerst ministers. De kabinetten De Geer II (1939-1940), Gerbrandy I (1940-1941) en Gerbrandy II (1941-1945) kenden behalve ministers uit RKSP en SDAP ook bewindslieden uit de ARP, de CHU en de VDB, al deed de antirevolutionair Gerbrandy tegen de zin van zijn partij in mee. En er waren partijlozen, maar die ga ik hierna niet telkens meer noemen, omdat zoiets nog jarenlang vanzelf sprak.

In februari 1945 stapten de SDAP’ers uit het kabinet, zodat ze niet in Gerbrandy III zaten, maar al vanaf juni 1945 werkten de grote twee, rooms en rood, weer samen en dat bleef zo tot 1958. In de kabinetten Drees I (1948-1951) en Drees II (1951-1952) werden ze vergezeld door ministers uit de CHU en de VVD. Aan Drees III (1952-56) en Drees III (1956-1958) deden de ARP en de CHU mee. Als de grote twee zeven jaar later tussentijds het kabinet Cals (1965-1966) vormen, levert ook de ARP bewindslieden.

In al deze gevallen was deelname van andere partijen voor een pure meerderheid niet nodig. Maar er waren soms wel goede andere redenen om voor een bredere basis te kiezen, zoals in 1948 het afhandelen van de Indonesische kwestie en het voorbereiden van een noodzakelijke grondwetswijziging, waar meer dan de helft van de Staten-Generaal voor nodig is. Ook aan Van Agt II (1981-1982) deed een extra partij, D66, mee, hoewel dat ter wille van de meerderheid in de beide Kamers niet nodig was. Maar men had deze winnaar – 11,07%, 17 zetels, bij de laatste verkiezingen – er kennelijk graag bij.

Anderen nodig
Op zich zou men kunnen denken dat ook voor de vorming van Kok II (1998-2002) geen derde partij nodig was. De grote twee, PvdA en VVD, hadden met 53,67% van het electoraat en 83 zetels immers een comfortabele, zij het niet overgrote meerderheid in de Tweede Kamer. Toch lag het voor de hand dat men D66 er nog steeds graag bij wilde hebben. In de Eerste Kamer hadden PvdA en VVD immers geen meerderheid: slechts 37 zetels bij aantreden en vanaf een jaar later slechts 34. D66 zorgde ervoor dat men in beide Kamers wel een meerderheid had. Men was toen duidelijk minder achteloos dan de kabinetsvormers van 2012 dat waren.

Het valt op dat de twee grootste partijen in de helft van de zes naoorlogse gevallen waarin ze samen geen meerderheid behaalden, samen toch een kabinet vormden. Bij de verkiezingen van 1972 haalden PvdA en KVP gezamenlijk slechts 44,90% van de stemmen, 70 zetels. Toch haalden ze er meer partijen bij dan strikt noodzakelijk was. (Ja, ik weet hoe vreemd die zin historisch feitelijk klinkt, maar juist daarom.) Alleen aan de ARP (nummer vier) met 8,84% van de stemmen en 14 zetels, zouden ze genoeg hebben gehad. Maar PvdA, PPR (nummer vijf) en D66 (nummer acht) hadden nu eenmaal een Progressief Akkoord gesloten en de PvdA wilde zonder hen beslist geen kabinet vormen. De andere twee, KVP en ARP, mochten genadiglijk aanschuiven: het moest rood met een wit randje worden. (Aan groen dacht toen kennelijk nog niemand – dat kwam pas kort daarna.)

Bij de vorming van Balkenende I (2002-2003) hadden de twee grootste partijen, CDA en LPF, een gezamenlijk percentage van 44,93%, dat nog een zetel minder dan het vorige geval opleverde: 69. Daar haalde men dus de VVD bij. En ook voor Balkenende IV (2007-2010) kwamen de grote twee met 74 zetels op grond van 47,70% van de stemmen net een paar zetels tekort. Daar werd dus de CU (nummer zeven) bij betrokken.

Niet meedoen
Lang niet altijd betekent een goede verkiezingsuitslag ook regeringsdeelname. Er zijn nogal wat gevallen waarin de tweede of zelfs de eerste partij buiten de vorming van een nieuw kabinet bleef. De SDAP bleef tot 1939 buiten elke deelname aan de regering.

Vanaf de oorlog overkwam dat ook de PvdA regelmatig. In 1959 behaalde ze met 30,36% een uitstekende uitslag, maar ze bleef buiten het kabinet-De Quay (1959-1963). Ook na de overigens veel mindere resultaten van 1963 moest ze wachten, maar uiteindelijk deed ze in 1965 toch mee met het kabinet-Cals (1965-1966). In 1967 werd ze tweede, maar het kabinet-De Jong (1967-1971) werd zonder haar gevormd.

Drie keer zelfs werd de PvdA de grootste partij zonder dat dat tot kabinetsdeelname leidde. In 1971 werd het kabinet-Biesheuvel I (1972) zonder haar gevormd, in 1977 het kabinet Van Agt I (1977-1981) en in 1982 het kabinet Lubbers I (1982-1986). In 1986 bleef ze na het op een na beste verkiezingsresultaat, 33,27% van de stemmen, 52 zetels, oppositiepartij, terwijl het kabinet-Lubbers II met de bijna half zo grote VVD, nummer drie in de uitslag, doorging. In 2003 bleef ze als tweede partij in grootte buiten Balkenende II (2003-2006) en in 2010 buiten Rutte I (2010-2012).

Kortom, het is niet alleen van belang of je als partij groot bent of misschien zelfs wel de grootste, het is ook de vraag of anderen met jou willen regeren of dat jij dat zelf eigenlijk wel serieus wilt, zoals het overvragen uit 1977 laat zien. Maar de PvdA is toch net niet de enige partij die dit lot heeft getroffen. In 1994 kreeg het CDA een electorale klap die absoluut slechts 1,74% onder het resultaat van de PvdA uitkwam, maar die wel een teruggang van 13,38% (tegenover 7,91% bij de PvdA) ten opzichte van de vorige stembusuitslag inhield. Ze was echter nog steeds de tweede partij in omvang.  Maar ze bleef buiten het kabinet-Kok I (1994-1998).

Meer dan twee
Wat leert ons dit alles? De belangrijkste les lijkt me negatief. Wie naar het functioneren van ons politieke bestel kijkt, moet niet alleen naar de twee grote partijen en hun omvang kijken. De grootste of tweede partij worden garandeert nog geen regeringsdeelname. Coalities bestaan meestal uit meer dan twee partijen. Ik wil daar nog eens een afzonderlijk stukje over schrijven.

Wel maakt, bijna noodzakelijkerwijze, altijd op zijn minst één van de twee grootsten deel uit van een gewoon kabinet. (Alleen in de weinige jaren waarin de grote twee samen onder de vijftig procent blijven, is het, meestal alleen theoretisch, denkbaar dat geen van beide meedoet – wie weet, komt dat moment nog eens.) Maar daarna is vooral de vraag wie van de twee grootste partijen in staat is om met andere partijen een verbond te vormen. Het gaat dan vooral om de vraag wie met wie wil. Het komt er vooral op aan hoe de verhoudingen met de nummers drie en vier (en soms nog kleinere partijen) zijn.

Het ligt eigenlijk ook niet zo voor de hand dat de twee grootste partijen samen regeren. Juist in jaren dat ze samen opvallend groot zijn, is er vaak ook flink gepolariseerd en dat leidt niet tot verhoudingen waarin vervolgens goed kan worden samengewerkt. En dat, samenwerken, lukt kennelijk beter in bredere kabinetten dan in coalities van alleen de twee grootsten, die dan ook zeer zeldzaam zijn en, zo bleek bij Lubbers III, voor de partijen geen goede vooruitzichten bij de volgende electorale krachtmeting bieden. Het afwachten is nu hoe het de partijen van Rutte II zal vergaan.

Men kan mogelijk zelfs betogen dat de aanwezigheid van twee erg grote partijen, groot naar Nederlandse maatstaven dan, helemaal niet zo gunstig is. Het idee is kennelijk vaak dat een paar grote partijen samen stabiliteit bieden. Maar dat hoeft helemaal niet zo te zijn. Ze kunnen elkaar juist ook fel bestrijden. Je zou zeggen: hoe groter beide partijen zijn, hoe minder mogelijkheden de andere partij alleen al getalsmatig heeft om een werkbare coalitie te vormen.

Onvoorspelbaarheid
Van een algehele, onontkoombare tendens tot versplintering of versnippering aan de top is momenteel geen sprake. Er is namelijk niet één vaste lijn. Soms hebben de grote twee samen de meerderheid, maar dat hoeft allerminst tot coalitievorming te leiden. En soms hebben ze die niet en dan komt het toch tot regeringssamenwerking.

Wat wel waar is, is dat de electorale situatie minder voorspelbaar is geworden. Men heeft het dan vaak over de volatiliteit van het electoraat, maar dat is misschien wel een al te onaardige manier om over de kiezers te praten. Die bepalen zelf wel hoe ze stemmen en soms kan dat onze instemming hebben en soms niet. Dus kunnen er ineens andere partijen tot de top twee behoren. Er is dus sprake van een situatie waarin er zich vrij plotseling grote veranderingen kunnen voordoen en ineens een andere partij tot de grootsten behoort. De voorspelbaarheid van vroeger is verdwenen, maar de nieuwe situatie wijkt structureel meestal weinig af van die van voorheen.

Dat is allemaal niet erg. Zolang er maar voldoende partijen zijn die serieus samen willen werken en hun verantwoordelijkheid nemen. Waar een wil is, is altijd een weg en we hebben de laatste decennia gezien dat ook lange tijd voor ondenkbaar gehouden coalities mogelijk zijn. Dat is op zich alleen maar winst.

Tot besluit
Men kan er over klagen dat de twee partijen van de huidige coalitie wel erg onbekommerd begonnen zijn aan wat ten opzichte van de gehele Staten-Generaal een minderheidskabinet is. Men kan er echter ook de positieve kanten van inzien. Er wordt nu met en tussen allerlei partijen overlegd en onderhandeld en de bereidheid om compromissen te sluiten – die uiteraard velen niet altijd bevallen, maar dat hoort nu eenmaal bij het compromis én de democratie – is groot en dat is eigenlijk alleen maar winst. Achteraf gezien had Biesheuvel in 1972 best een beroep op kleine partijen kunnen doen, maar toen zag men die vaak niet staan. Nu wel. Dat is, nogmaals, winst.

Ons politieke bestel is kerngezond. Op de rol van de twee grootste partijen moet men zich daarbij vooral niet blind staren.

Verantwoording
De gegevens voor bovenstaand stukje zijn vooral afkomstig van enkele nuttige websites. Verkiezingsuitslagen vindt men op Nederlandse verkiezingsuitslagen 1918-nu. Uiteraard vindt men die (nu) ook op Verkiezingsuitslagen van de Kiesraad en ook dat is zeker een nuttige website. Maar op de eerstgenoemde website worden ze, juist in alle grafische eenvoud, heel toegankelijk en overzichtelijk gepresenteerd. Bovendien zijn de toelichtingen vaak heel nuttig. Allerlei andere gegevens omtrent de parlementaire geschiedenis, met name ook gegevens over kabinetten, vindt men zeer handzaam op Parlement.com.

In dit stukje en de tabel komen zoveel cijfers voor dat het eigenlijk onmogelijk is dat ik niet ergens fouten zou hebben gemaakt. Ik stel het op prijs als men mij op mijn feilen wijst.

(128)

11 november 2011

Verdwijnt het politieke midden? En wat was dat dan?

door Jan Dirk Snel

.:.

Geschiedenis is als was in onze handen. Zelfs als alle feiten kloppen, kunnen we dezelfde gebeurtenissen en ontwikkelingen toch steeds weer vanuit een ander perspectief ordenen.

Drie stromingen
Zo is er de afgelopen decennia vaak betoogd dat Nederland vanouds drie politieke hoofdrichtingen kent. Ik hoef alleen maar even naar de boekenkast te lopen en er een paar titels uit te wurmen om die stelling te illustreren. Hier, De ideologische driehoek. Nederlandse politiek in historisch perspectief, waarin Jos de Beus, Jacques van Doorn en Piet de Rooy respectievelijk de liberalen (‘oorsprong en wederkeer’), de confessionelen (‘onvermijdelijke presentie’) en de sociaaldemocraten (‘passie voor politiek’) onder handen nemen. Kenners zullen onmiddellijk vastgesteld hebben dat ik de herziene tweede druk uit 1994 op mijn schrijftafel heb liggen. In de eerste druk uit 1989 was het Percy B. Lehning die de socialisten onder de loep nam. En ik ontdek pas nu dat boek teruggaat op de bijdragen van het drietal aan het boek De interventiestaat. Tradities, ervaringen, reacties dat De Beus en Van Doorn in 1984 redigeerden (en dat er in de stapel pal onder bleek te liggen – ik zei toch al dat ik even wrikken moest). Merk trouwens op hoe de socialisten van Lehning uit 1984 en 1989 door De Rooy in 1994 in sociaaldemocraten werden omgetoverd.

Wie brede rivieren traag door oneindig laagland ziet gaan, zal zich waarschijnlijk in Gelderland bevinden. Hier de Waal bij Bemmel, de middelste van de grote rivieren die het driestromenland van het oude Gelderse kwartier van Nijmegen bepalen. (foto: Puntlicht)

En hier nog zo’n titel, Driestromenland, een boekje dat in 1993 werd uitgegeven door Stichting Burgerschapskunde, die later opging in het Instituut voor Publiek en Politiek, dat op zijn beurt inmiddels weer bij ProDemos onder dak is gebracht, en waarin Paul Lucardie, Maarten Brinkman en Dick Kuiper respectievelijk – ik voeg nu de ondertitel toe – Liberalisme, socialisme en christen-democratie in Nederland beschrijven. Het gaat om drie historische overzichten: de heren beginnen hun relaas allemaal in de negentiende eeuw en soms zeggen ze ook nog wat over de voorgaande eeuwen.

Een nieuwe stroming en een nieuwe indeling
De kneedbaarheid van de geschiedenis is voor wie bepaalde traditionele criteria aanlegt – waarheid, werkelijkheidszin bijvoorbeeld – ook weer niet oneindig. Hoe begrijpelijk de driedeling ook is, in feite balanceert ze op het randje van geschiedvervalsing. En als we het woord dat de titel van het laatstgenoemde boekje vormt, in Picarta intikken, zien we ook meteen waarom. De oudste vermelding stamt uit 1977; het gaat om een artikel van Bert Middel, later PvdA-Kamerlid, in het decembernummer van Intermediair, getiteld ‘Driestromenland in de Nederlandse politiek. Vernieuwing, stabilisatie of restauratie in ons partijstelsel?’ en pal daarop – althans in de catalogus – volgt een stuk van september 1978 van Pieter Kooijmans, die toen net vier jaar staatssecretaris van buitenlandse zaken was geweest en later nog eens minister op dat departement zou worden, in het antirevolutionaire tijdschrift Nederlandse gedachten, geheten ‘Mogelijke ontwikkelingen in driestromenland’. Ook zonder de betogen ingezien te hebben lijkt het me niet zo moeilijk om te raden waarom de auteurs juist toen voor deze typering kozen: omdat dat driestromenland zich net begon af te tekenen. In 1977 had het CDA voor het eerst met één lijst aan de verkiezingen deelgenomen en in 1980 werd de partij officieel opgericht. Er waren nooit drie hoofdstromingen in de Nederlandse politiek geweest. Een nieuwe – of in zekere zin misschien hernieuwde – stroming deed voor het eerst haar intrede: de christendemocratie.

Hoe radicaal nieuw die vanuit een iets langer perspectief gezien was, kun je alleen al door een simpel gedachte-experiment vaststellen. Het ontstaan van die ene fractie en van die ene partij is nu 34 en 31 geleden. Tel vanuit beide jaartallen eens even ver terug. Je komt dan uit in 1943 en 1949, in de oorlog, even na de oorlog dus. Laten we daar tussenin gaan zitten: was er in de tijd net na de Tweede Wereldoorlog ook maar iemand die serieus dacht dat de RKSP maar moest fuseren met de ARP en de CHU of die in feite dacht dat die partijen toch al bijna onverbrekelijk bij elkaar hoorden? Ik denk het niet. Alleen over een mogelijk samengaan tussen de twee genoemde protestantse partijen werd door sommigen wel even gesproken. Maar juist in die dagen bleek dat bijvoorbeeld een deel van de CHU-ers veel dichter bij de sociaaldemocraten stond en die leden gingen dan ook over naar de nieuwe PvdA. Voor de oorlog had men kunnen vaststellen hoe goed liberalen het met de antirevolutionaire premier Hendrik Colijn konden vinden.

De late ontdekking van confessionele verwantschap
Hoewel de KVP, die eind 1945 de oude RKSP afloste, zich in principe openstelde voor alle Nederlanders en dus niet vroeg dat men katholiek was, bleef het toch in werkelijkheid de partij van en voor katholieken. De grote, onoverbrugbare scheidslijn was die tussen grote minderheidscultuur van de katholieken en de vanzelfsprekende en daardoor onopvallende meerderheid van protestanten, kerkelijk, onkerks en onkerkelijk, die in allerlei verschillende politieke richtingen uiteen waren gevallen. En lange tijd kon geen van die groepen, wilde ze de macht verkrijgen, om samenwerking met de katholieken heen. In de negentiende eeuw hadden de katholieken eerst even samengewerkt met de liberalen, die de reputatie hebben dat ze kerkelijk vaak vrijzinnig waren, daarna waren ze een monsterverbond met de antirevolutionairen aangegaan, die weliswaar alle sociale lagen bereikten, maar toch een sterke achterban onder de middengroepen hadden, om vervolgens net voor de oorlog een samenwerkingspartner opnieuw een stapje lager op de sociale ladder te zoeken en ook de socialisten, met vooral een aanhang van al dan niet uitgeschreven hervormde arbeiders, bij de uitoefening van de regeringsverantwoordelijkheid te betrekken. Dat verbond met de antirevolutionairen en later ook christelijk-historischen, soms de Coalitie met een hoofdletter geheten, had een praktisch doel gediend – de gelijkstelling van het bijzonder onderwijs – en was na 1925 – de Nacht van Kersten, ik refereerde er onlangs nog aan – in feite wel ten einde, al bleef men nog samen regeren, zij het vooreerst in een extraparlementair kabinet dat naar toenmalige begrippen bestond uit bewindslieden van ‘rechts’ en (een deel van) ‘links’. Maar niemand zou op het idee komen om de drie belangrijkste confessionele partijen als dragers van één ideologische stroming te zien. Daarvoor waren de verschillen, politiek en cultureel, veel te groot. Daarvoor was men ook bij de vorming van kabinetten te weinig hecht: men haalde er of anderen bij of de twee kleinere deden lang niet altijd mee.

Het is geen toeval dat een boekje waarin de confessionele partijen samen werden beschreven, De Confessionelen, met bijdragen van L.W.G. Scholten, J.A. Bornewasser, I. Schöffer, A.F. Manning en J.L.J. Bosmans, juist in 1968 verscheen. Het waren ‘de huidige ontwikkelingen in het partijenstelsel’, vertelt de eerste zin, die de ‘directe aanleiding’ voor het tot stand komen van dat historische overzicht vormden. En als dit al niet de eerste poging was om de confessionelen sowieso in één kleine geschiedenis samen te nemen, dan was het vast en zeker wel het eerste boek waarin de confessionele partijen vanaf 1918 niet in afzonderlijke hoofdstukken per partij, maar telkens in één kader werden beschreven. De inleiding doelde natuurlijk op de electorale verschuivingen in de jaren zestig en impliciet vooral op het feit dat de vijf toentertijd in de Tweede Kamer vertegenwoordigde confessionele partijen – naast de drie waren en ook nog twee kleinere partijen, SGP en GPV – bij de verkiezingen van 1967 voor het eerst samen onder de helft gedoken waren: 73 zetels. Het verlies – in 1963 waren het er nog 80 geweest – kwam trouwens geheel voor rekening van de KVP. De vier protestantse partijen wonnen samen een zetel: de CHU ging er wel eentje achteruit, van 13 naar 12, maar de ARP won er twee en was met 15 zetels weer net zo groot als in 1956.

De paradox is een beetje dat juist door de deconfessionalisering die aanvankelijk slechts de KVP trof, maar een aantal jaren later ook de CHU bereikte, de nadruk juist meer op het gezamenlijke confessionele karakter van KVP, ARP en CHU kwam te liggen. Toen pas ontdekte men dat er iets gemeenschappelijks was dat bond, en begon de KVP, wier teruggang dramatische vormen aan begon te nemen, aan te dringen op nadere samenwerking, die uiteindelijk gestalte zou krijgen in één partij, die onder een vanouds typisch katholieke vlag zou gaan varen: die van de christendemocratie. Dat was oorspronkelijk de benaming van de meer ‘linkse’, sociaalgerichte katholieke stroming binnen de rooms-katholieke politiek geweest, maar na de oorlog was de Duitse CDU in staat gebleken om het bereik van het katholieke Zentrum uit te breiden naar groepen protestanten. (In bepaalde streken van Duitsland heeft de tweedeling trouwens nog lang geleefd. Ik ben dat wel tegengekomen. Er ist evangelisch, also SPD. Sie ist katholisch, also CDU.)

Twee groten en twee kleintjes
Er waren nooit drie hoofdstromingen in de Nederlandse politiek geweest, er waren er altijd minstens vier geweest. Voor de praktische invoering van het representatief en algemeen kiesrecht in 1918 (mannen) en 1922 (ook de vrouwen erbij) kon je nog een zekere tweedeling zien: die tussen links en rechts. Rechts, dat waren dus de confessionele partijen en links de anderen, vooral liberalen en socialisten. Abraham Kuyper had voor die scheidslijn zelfs ooit een naam bedacht, de Antithese, die vooral moest verdoezelen dat hij gemene zaak met de oude aartsvijanden van de calvinisten maakte. In het spraakgebruik zette die levensbeschouwelijke indeling zich zeker tot de oorlog of iets daarna door, maar omdat men nu bij de verkiezingen geen pacten meer hoefde te sluiten, kwam de eigenheid van de verschillende stromingen en vooral van de verschillende partijen – juist groeperingen die dicht bij elkaar staan, hebben nog wel eens de neiging hard naar de nabije geestverwant uit te halen – steeds meer tot uiting.

De vier hoofdrichtingen die men toen kon onderscheiden, bleven tot meer dan een halve eeuw na 1918 bestaan. Maar ze waren niet alle even groot. Je had in feite twee grote partijen: de RKSP/KVP en de SDAP/PvdA. En daarnaast had je de kleinere protestants-christelijke partijen, met ARP en CHU als belangrijkste, en de liberale partijen als LSP, VDB en na de oorlog de VVD. Het kleinere grut laat ik nu even ongenoemd.

Ergens na de oorlog is een nieuwe indeling in links en rechts in zwang geraakt, die vooral uitging van sociaaleconomische criteria. En als je die indeling eens op de indeling van het partijenlandschap sinds 1918 terugprojecteert, dan kom je op een heel aardig schema. Links heb je dan één grote partij, de SDAP en later de PvdA, met kleinere satellieten daarnaast. Ik noem die op de CPN na nu even niet, omdat de meeste eigenlijk pas in het laatste decennium tot volle wasdom zijn gekomen of anders vooral flipfloppend door het leven gingen. Tot rechts kun je dan de antirevolutionairen en christelijk-historischen rekenen, maar ook de liberalen en vrijzinnig-democraten. Met vertegenwoordigers van al deze politieke richtingen regeerde Colijn ook in de jaren dertig en sinds 1918 zaten er vrijwel altijd partijloze liberalen in de kabinetten. En in het midden houd je dan de RKSP en later de KVP over.

(Ik zeg hier meteen maar even bij dat typeringen als links en rechts als materiële zelfaanduiding vaak niet al te veel zeggen en dat ik er in die zin ook een zekere aversie tegen heb. Maar als analytisch instrument kunnen we niet buiten de indeling: ze helpt om partijen ten opzichte van elkaar te situeren en kan in die meer formele zin soms ook uitstekend dienst doen als zelftypering binnen het politieke krachtenveld.)

Het katholieke centrum
In feite alleen door haar electorale omvang en aanhang zat de RKSP/KVP al bijna automatisch in het midden. Het was een partij die een complete deelcultuur, met daarin alle lagen van de bevolking, van een grote massa van arbeiders via middenstanders en boeren tot aan een kleine, vooral zuidelijke elite, vertegenwoordigde. De partij was een soort Nederland in het klein, maar dan alleen het katholieke Nederland. De compromissen moesten al binnen de partij gesloten worden. Maar alleen de aanhang maakte een meer sociale koers al noodzakelijk. Het ging om een halve arbeiderspartij; de aanhang had voor een groot deel maatschappelijk veel weg van die andere grote partij, de SDAP en later de PvdA.

Maar ook omdat de partij zo groot was, kon eigenlijk niemand om haar heen. De protestants-christelijke en liberale partijen op rechts bleven ver af van een meerderheid. Op 1933 na toen ze samen precies de helft van de zetels behaalden, 50 dus, hadden RKSP/KVP en SDAP/PvdA vanaf 1918 tot en met 1967 samen altijd een meerderheid in de Tweede Kamer, een Tweede Kamerverkiezing langer dus dan de confessionelen opgeteld over de majoriteit beschikten. Aangezien niet alle partijen op rechts dol waren op socialisten, geeft alleen dat al aan dat ze niet om de katholieke fractie heen konden. En juist omdat de katholieken de arbeiders onder eigen vleugels konden organiseren, kon socialistisch links in Nederland nooit een meerderheid behalen. Als ze wilde regeren, moest ze dus wel aanklampen bij de RKSP en later vooral de KVP. De centrale positie was juist gegeven met het buitenbeentjeskarakter van de grote katholieke minderheid. De naam van de Duitse geestverwant was in Nederland feitelijk nog raker geweest.

Het is dit katholieke midden geweest dat de Nederlandse politiek zo lang beheerst heeft, maar ook de ontwikkeling van de verzorgingsstaat enorm bevorderd heeft. En het is dit midden dat de laatste decennia aan het afbrokkelen is. Laten we dat nog eens iets nauwkeuriger bekijken. (Ik maak daarbij vooral gebruik van gegevens die men vindt op de sites Verkiezingsuitslagen en het onvolprezen Parlement & Politiek.) Voor de oorlog had de feitelijk onmisbare RKSP op 100 Kamerzetels bijna altijd 30, 31 of 32 zetels; alleen in 1933 werden het maar 28. Het stemmenpercentage lag tussen 27,88% (het genoemde 1933) en 32,26% in 1925. Na de oorlog zien we bij de KVP tot aan de verkiezingen van 1963 in feite een voortzetting van het patroon. Alleen in 1952, toen men hinder ondervond van een kleine katholieke concurrent, zakte het stemmenpercentage even tot 28,97%, dat overigens altijd nog 30 van de honderd zetels opleverde. Verder schommelde het tussen 30,80% in 1946 en 32,69%, de beste uitslag aller tijden, in 1956. De 31,88% van 1963 (50 zetels) was zelfs nog de op twee na beste uitslag sinds 1918.

Maar dan gaat het grondig mis. De kiezers lopen weg. Katholieken kiezen voortaan op grond van instemming met een program of politieke houding, niet meer op grond van loyaliteit aan een bepaalde groep. Althans, dat geldt voor een deel van de katholieke bevolkingsgroep, die bij de volkstelling van 1971 de omvang van 1960, toen de magische veertigprocentsgrens voor het eerst doorbroken werd handhaafde op 40,4% . Ik geef alleen de korte reeks even: 1967 (26,50%, 42 zetels op inmiddels 150 Kamerleden), 1971 (21,84%, 35 zetels) en 1972 (17,65%, 27 zetels). Op grond van recente gebeurtenissen kunnen we ons de dramatiek wel enigszins voorstellen. In negen jaar tijd, van 1963 tot 1972, gaat het bijna om een halvering: de partij heeft nog maar 55% van het oorspronkelijke stabiele electoraat over. Dan wordt dus overgegaan tot een noodgreep. Men haalt twee van origine veel kleinere protestants-christelijke partijen, ARP en CHU, weg bij rechts om het afbrokkelende midden, en dat is meteen ook een machtspositie, te versterken. (Voor wie denkt dat de ARP linkser was: nee, dat was niet zo, alleen op het eind had je een aantal antirevolutionairen die wat op drift waren geraakt en ineens deden alsof zij altijd al radicaler dan die slappe roomsen van het machtscentrum waren geweest. De mythe die toen ontstaan is, vertroebelt het totale beeld tot op heden.) Niet voor niets positioneerde de eerste lijsttrekker van het CDA, Dries van Agt, de eerste Nederlandse katholieke politicus die grote groepen protestanten aan zich wist te binden, zijn partij met zoveel woorden in het midden. In de rede waarmee hij op 22 oktober 1976 het lijsttrekkerschap van het nieuwe CDA aanvaardde, zei hij met zoveel woorden: ‘Wij maken geen buigingen naar links en wij maken geen buigingen naar rechts.’ Het waren woorden die hij in wat andere varianten nog met graagte zou herhalen. In die jaren van sterke polarisatie was het ook een heel slimme strategie, die goed aansloot bij het sentiment van het gematigde deel van de bevolking.

Een christendemocratisch panacee
Het CDA slaagde wonderwel. Het werd de grote partij in het centrum, wat positie betreft de voortzetting van de oude centrale rol van de KVP, maar wel veel nadrukkelijker aanwezig. Men richtte zich immers op een zeer verdeelde kiezersmarkt. Er bestonden vanouds geen christendemocraten in Nederland. Men had de twee (of drie) groepen die maatschappelijk altijd het verst van elkaar stonden, verenigd. Merk op dat nu ARP en CHU in feite aan rechts waren onttrokken, de vanouds liberale VVD daar nu in zijn eentje de grote speler werd. De VVD was altijd de partij geweest van de zindelijke, bedaagde, fatsoenlijke, vrijzinnig-protestantse burgerheren, maar nu kreeg men ineens allerlei ander volk over de vloer, tot nota bene roomsen aan toe. Onder leiding van Hans Wiegel was de partij in de jaren zeventig gegroeid tot een factor van enig belang (22 zetels, meer dan ooit tevoren, in 1972, 28 zelfs in 1977) en onder uitgerekend de katholiek Ed Nijpels haalde de partij in 1982 zelfs het fenomenale aantal van 36 zetels, een prestatie die alleen in 1998 nog door Frits Bolkestein, meer een representant van de oorspronkelijke burgerlijke aanhang, zou worden overtroffen. Vanaf de vorming van het CDA kon men dus inderdaad over drie politieke hoofdstromingen spreken: aan de socialisten en de nieuwe christendemocraten werden de voorheen tamelijk marginale liberalen als derde hoofdrichting toegevoegd.

De rest van het verhaal is bekend. Aanvankelijk leek het goed te gaan met het CDA. Bij de eerste vijf landelijke verkiezingen waar het CDA vanaf 1977 aan meedeed, scoorde de partij tussen 29,39% (45 zetels) in 1982 en de 35,32% van Lubbers in 1989, toen de partij net als drie jaar eerder 54 zetels kon uitzoeken. De uitslagen van Lubbers waren hoger dan de KVP ooit behaald had. Ook in die jaren hadden CDA en PvdA samen ruim de meerderheid van het aantal Kamerzetels. In drie jaren namen de twee partijen samen zelfs tweederde van alle zetels in, met als uitschieter 1986, toen de twee opgeteld 67,78% van de kiezers wisten te overtuigen en 106 plekken in wat toen nog de Kamerbankjes waren, voor de leden van hun fracties gereserveerd werden. Die gegevens geven dus aan dat het CDA weer net zo onmisbaar was als de KVP dat in vroeger dagen was geweest. De socialisten konden voorlopig niets buiten het CDA om beginnen en wie niets met de socialisten wilde, kon ook niet om de partij heen.

En toen bleek dus ook het CDA op zand gebouwd te zijn. Men kon er niet structureel meer op vertrouwen dat er een achterban was die automatisch op de partij zou stemmen. Jacques van Doorn had in 1994 net het verkeerde, maar tot dan maar al te begrijpelijke opschrift aan zijn beschouwing meegegeven. In dat jaar bleek dat de aanwezigheid in het centrum van de macht ineens niet meer onvermijdelijk was. In 1994 dook het percentage naar 22,23% en in 1998 ging het verder omlaag naar 18,37%. Jan Peter Balkende leverde een grootse prestatie door bij drie verkiezingen vanaf 2002 tussen de 26,51% (in 2006) en 28,62% (in 2003) van het electoraat achter zijn partij te krijgen, het was geen aanhang die altijd trouw zou blijven, zoals in 2010 bleek toen dezelfde Balkenende zijn partij niet meer dan 13,61% van de stemmen wist te bezorgen. Het lijkt sterk op het echec van de KVP in 1972. Zelfs de structureel tamelijk kleine ARP waar hij van huis uit uit voortkwam, had wel eens beter gescoord: 16,41% in 1937 bijvoorbeeld.

Alles kan
Het is de vraag hoe het verder gaat. Anders dan in 1972 heeft het institutionele midden nu geen optie meer om nog eens andere partijen erbij te halen en zo als gezamenlijk bondgenootschap weer een centrale machtsfactor te vormen. Het is duidelijk waar de kiezers te halen zijn: bij die ene populistische partij waar men nu mee samenwerkt. Ook met die andere grote partij, de PvdA, gaat het structureel niet goed, maar op links is de differentiatie, de verspreiding over een stuk of wat partijen met een eigen accent, op zich tamelijk succesvol verlopen. Links is in zijn totaliteit al jaren vrij stabiel en vergeleken bij enkele decennia geleden structureel iets gegroeid (waarbij links zelf waarschijnlijk weer minder links is geworden, zo gaat dat). Op rechts is het proces niet goed verlopen. De VVD is momenteel wel de grootste partij, maar zij is er niet in geslaagd om het gat op – gepercipieerd – uiterst rechts, waar Hans Wiegel al sinds jaar en dag voor waarschuwde, niet te laten vallen. Het is juist een dissident uit die gelederen die geradicaliseerd is en een aanzienlijk, zij het structureel zowel in bereik als tijd beperkt deel van het electoraat weet te verleiden. (En het is, denk ik, ook niet toevallig dat hedendaagse extremisten juist uit het huidige liberalisme voortkomen, maar misschien moet ik het daar nog maar eens afzonderlijk over hebben). Voorlopig ziet het er niet naar uit de VVD of CDA dat gat dat de zogenaamde populisten – politiek als koopwaar, snoep, die juist van bovenaf wordt voorgehouden, een vorm van elitisme dus waarin kiezers zelf niets meer in te brengen hebben – gegraven hebben, kunnen vullen.

Alles kan. Het is echt niet ondenkbaar dat een vernieuwd CDA onder een nu nog onbekende lijsttrekker in 2015 of eerder weer meer dan 40 zetels haalt. Een CDA-Kamerlid werd afgelopen weekend enorm uitgelachen toen hij dat opmerkte – en dat hij de wel zeer onkatholiek handelende pathologische drammer Maxime Verhagen als leider ziet, pleit weer niet voor zijn realiteitszin -, maar volgens mij moet elke onpartijdige waarnemer beamen dat hij best gelijk kan hebben. De partij mag dan in de peilingen wel op een dieptepunt staan, ook nog nooit hebben zoveel mensen partijcongressen met spanning gevolgd en dat soms wat meesmuilende meeleven kan ook een keer in zijn tegendeel omslaan. Maar het is net zo goed denkbaar dat de partij bij de volgende verkiezingen nog verder verliest en op 15 of misschien zelfs wel 10 zetels uitkomt. Men doet zijn best, zullen we maar zeggen. Een vaste aanhang heeft het CDA nauwelijks meer. Dat was het grote voordeel van de KVP tot 1963: dat ze van aanhang verzekerd was. Het leek het voordeel van het CDA tot eind jaren tachtig, maar achteraf bleek het gezichtsbedrog. Het was vooral de aansprekende politiek van Van Agt en Lubbers die kiezers bij de partij hield, en het optreden van Balkenende die ze deels weer terugbracht.

De KVP vormde lang wel het midden van de Nederlandse politiek, maar het was ook een midden waar kiezers in feite niet bewust voor kozen. Protestanten hadden deze optie niet. Die kozen gewoon socialistisch, antirevolutionair, christelijk-historisch of liberaal of iets anders. Het was dus ook een midden in de zin van een centrum van de feitelijke macht. Pas bij de vorming van het CDA kon je als kiezer bewust voor een nieuw geformuleerde optie tussen socialisme en liberalisme in kiezen. Een structureel georganiseerd midden is er inmiddels niet meer in de Nederlandse politiek. Maar of daarmee ook het politieke midden verdwijnt, is een andere vraag, waar ik het eigenlijk over wilde hebben en waar het voorgaande alleen maar een inleiding op was. Maar voor vandaag lijkt dit trekken van enkele grote lijnen me wel genoeg.

Misschien dat ik later nog eens aan die vraag toekom: of het politieke midden echt verdwijnt. En of dat erg is.

(23)