Nieuws, zelfbescherming en obsessie – Na Keulen

door Jan Dirk Snel

[Maandag 11 januari 2015] Wat is nieuws? Dat wat ons als nieuws gebracht wordt natuurlijk. Maar wat wordt ons als nieuws voorgeschoteld? En vooral: waarom? Er gebeurt immers zoveel op de wereld. En slechts een klein deel daarvan wordt ons verteld. Er zijn natuurlijk criteria. Nieuws moet ten eerste op zich van belang zijn en ten tweede een zekere betekenis voor ons hebben. Deze twee aspecten kunnen wel even onderscheiden, maar uiteraard niet gescheiden worden. Is iets wel ‘op zich’ van belang of altijd in relatie tot bepaalde mensen, bepaalde groepen? Maar er is natuurlijk nieuws dat voor de hele wereld van belang is en nieuws dat, zeg, wel onder de inwoners van Santiago de Chile de tongen zal losmaken, maar in Kopenhagen niet veel resonantie zal oproepen. Het op zich en het voor ons horen altijd weer bij elkaar.

Betekenis
Uit alles dat zich op de wereld voordoet, en uit alle berichten daarover wordt voortdurend geselecteerd. En terecht. We willen niet alles weten, we kunnen niet eens alles volgen. Dus mogen we erop vertrouwens dat professionele journalisten voortdurend keuzes maken. Wat moeten we echt weten? Dat is ook de gedachte achter het bestaan van dagbladen en achter nieuwsuitzendingen: dat er een zekere samenhang zit in het pakket dat aangeboden wordt. Redacties beschikken gemeenlijk niet over een theoretisch lijstje of over een hiërarchisch geordend schema met criteria, maar het gaat hier dan ook om praktische kennis. Op grond van ervaring, op grond van kennis van wat eerder nieuws was, kunnen ze, als het goed is, bepalen wat nu wel of niet van belang is.

1024px-Kölner_Dom_-_Nordseite_und_Bahnhofsvorplatz_bei_Nacht_-_Ausschnitt_(8117-19)

Plein voor het centrale staion en de Dom te Keulen. (Foto: Raimond Spekking)

Tegenwoordig kan de burger, met name via de mogelijkheden die internet en de sociale media bieden, daarbij ook nog zelf zijn eigen keuzes bepalen. Of het daarvan altijd beter wordt, is nog maar zeer de vraag. Het is dus nu ook mogelijk om dankzij een selectief en vooral geobsedeerd gebruik van bijvoorbeeld facebook heel slecht geïnformeerd te raken. Wie steeds alle paniekberichten rond bepaalde zaken volgt en gelooft, is dus helemaal niet op de hoogte, integendeel.

Bij nieuws gaat het zelden puur om de feiten als zodanig, als die al bestaan trouwens. Nee dus, feiten zijn altijd een gevolg van menselijke positivering: als iets een feit is, is het waar, maar dat dat ene feit geformuleerd wordt, is een menselijke handeling. Maar ook daarna, als die feiten eenmaal vastgesteld zijn, gaat het er vooral om wat mensen verder van die feiten maken, welke betekenis ze eraan toekennen en vooral hoe belangrijk ze ze vinden. De discussies op sociale media maken van op zich vrij simpele gebeurtenissen al gauw iets hyperigs, hijgerigs of hysterisch. Terwijl elk individu slechts één klein steentje aan de meningsvorming wil bijdragen, of beter, alleen maar zijn ei kwijt wil – de gedachte aan een weloverwogen ‘bijdrage’ is al gauw te groot – is het algehele effect dat onze blik op de wereld alleen maar vernauwd wordt. Eén ding krijgt alle aandacht, die voor de rest gaat vrijwel verloren. De opeenstapeling van aandacht die aldus ontstaat, is het tegendeel van de selectieve functie van de journalistiek.

Zelfbescherming
En je kunt je afvragen waar mensen zich druk over maken. Iedereen kent de in diverse varianten geopperde suggestie wel dat de nieuwswaarde afhankelijk is van het aantal doden minus de afstand. Eén dode in Nederland is al gauw belangrijker dan tien in Spanje en dan honderd ergens in Afrika, zoiets. Nabijheid, vertrouwdheid met de situatie, dat maakt iets in onze ogen al gauw belangrijker. En ook dat is niet helemaal onbegrijpelijk. De betrekking tot onze leefwereld is ook van een zeker belang. Maar een al te sterke focus daarop kan ook weer leiden tot veronachtzaming van wat werkelijk van belang is – van belang is op grond van wat universelere criteria dus.

In dit simpele stukje wil ik alleen nog de aandacht op één ander aspect vestigen. Nieuws moet ook een beetje behapbaar zijn. We moeten het aankunnen. Als het al te verschrikkelijk is, stoppen we het graag ook weer snel weg. Hét voorbeeld lijkt me wel de vrachtwagen met 71 dode vluchtelingen die op donderdag 27 augustus 2015 bij het Oostenrijkse Parndorf werd gevonden. Uiteraard, dat nieuws werd wel degelijk opgemerkt. Maar toen bijna een week later, op woensdag 2 september 2015, het lijkje van het driejarige jongetje Alan Kurdi bij Bodrum in Turkije aanspoelde, gingen de foto’s daarvan onmiddellijk de wereld rond. Al heel snel werd dit beeld tot icoon van de vluchtelingencrisis verklaard. Waarom? Omdat we nog niets van al dat leed afwisten? Integendeel, we wisten het allang. Te goed zelfs. Wel omdat het publiek dat beeld beter aankon. Het is intens verdrietig, één zo’n verdronken peuter, maar we kunnen het ons voorstellen. De verschrikking van de 71 mensen die in die vrachtwagen door de ganse wereld verlaten een gruwelijke dood door verstikking tegemoet gingen, die wilden we het liefst maar zo snel mogelijk uit onze gedachten bannen.

En zo is ook wat nu kortweg Keulen heet – een nog onbekend aantal jongemannen viel een groot aantal vrouwen lastig nabij het centrale treinstation van Keulen, in concreto: bestal ze en randde ze aan – een onderwerp dat veel aandacht weet te trekken. Het heeft twee ingrediënten. Ten eerste zijn de daders kennelijk vooral jongemannen van ‘elders’, terwijl de slachtoffers waarschijnlijk vooral vrouwen zijn die in het algemeen sinds jaar en dag in Duitsland zullen wonen. En ten tweede gaat het om de tegenstelling tussen mannen en vrouwen. Dat zijn twee onderwerpen – de verhouding tussen migranten en gevestigden, tussen mannen en vrouwen – die op zich al voor veel debat kunnen zorgen, ook zo al, maar in combinatie helemaal. (Dat dat laatste onderwerp op zich een heikel thema blijft, bleek alleen al uit het stuk van de columniste die bepaalde vrouwen voor ‘domme d….’ uitmaakte, een bevestiging dat over vrouwen, ook door vrouwen, dus anders geschreven wordt.)

Obessessies
De veronderstelling is dan immers dat zo’n gebeurtenis voor meer staat. Nieuws is nooit maar zo nieuws. Het is emblematisch. Je zou natuurlijk simpelweg kunnen vaststellen dat er vervelende dingen in Keulen zijn gebeurd. Dat zo en zoveel jongemannen zo en zoveel vrouwen bestolen en aangerand hebben. Maar in discussies gaat het zelden om de feiten sec, maar is de veronderstelling veelal, of zelfs bijna immer, dat die voor meer staan. En in dat geval dan vooral dat die daders voor veel meer staan.

Maar voor wat? Daar weten we op dit moment nog niet eens zoveel van. Nadat er vorige week andere cijfers de ronde deden, is er op dit moment volgens het Duitse ministerie van binnenlandse zaken – Duitsland is een beschaafd land waar de politie nog gewoon onder dat ministerie valt – sprake van 19 verdachten, waarvan er 14 uit Marokko of Algerije afkomstig zouden zijn. Van de 19 zouden er 10 asielzoeker zijn en 9 vermoedelijk illegaal. Als deze cijfers kloppen – zeer onvolledig en voorlopig zullen ze per definitie zijn – kunnen we daaruit afleiden dat alleen van de genoemde Maghrebijnen er minstens 5 asielzoeker moeten zijn. En dat dat weinig kansrijke asielzoekers zullen zijn, kunnen we ook wel raden. Kennelijk zijn er van die groepen ontheemden die zo asiel aanvragend door Europa trekken. Met de grote stroom vluchtelingen, die echt om asiel verlegen zitten, lijkt het voorlopig nog weinig te maken te hebben. Maar ook deze cijfers zeggen waarschijnlijk nog niet zoveel. Kortom, we weten eigenlijk nog niets, als het om het totaalbeeld gaat, wat trouwens geen enkele reden is om wat wel bekend is, in dat besef niet alvast te melden.

Wat ik hier maar op wilde merken, is dat het hier wel om nieuws gaat, maar ook niet om nieuws dat op voorhand zo verschrikkelijk belangrijk lijkt. De aandacht laat zich vooral verklaren uit de obsessies van onze eigen samenleving. Zo’n lokaal gebeuren in een buurland is net ver genoeg om ons niet direct te raken, maar toch weer dichtbij genoeg om voorstelbaar te zijn. Het leidt de aandacht ook af van veel gruwelijker nieuws elders in de wereld. En bovendien hebben we dan tegenwoordig nog een bandeloze groep burgers en opiniemakers – die zich mirabile dictu vaak ‘rechts’ noemen, maar met de orde en tucht die rechts vanouds zo belangrijk acht, niets hebben – die graag afgeven op nieuwkomers en die hierin een prachtig onderwerp zien. We weten eigenlijk nog niet of er enig verband is met vluchtelingen – wel met asielzoekers kennelijk, maar dat is een geheel andere categorie – maar toch zien we dat in een als redelijk te beschouwen overzichtsartikel in Der Spiegel – de originele Duitse versie verscheen in de gedrukte uitgave – het 33 keer over ‘vluchtelingen’ gaat.

Beperkt
We willen wel nieuws. Maar nieuws moet ook weer niet al te erg zijn. De aandacht voor Alan Kurdi was een duidelijk geval van zelfbescherming, om het veel onaangenamere nieuws maar snel te kunnen vergeten. De aandacht voor Keulen wordt gebruikt voor doorgaande discussie over de bestaande vluchtelingenstroom van het afgelopen jaar, waarbij we nog niets eens weten of zo’n verband er wel in belangrijke mate is. Kan, kan niet. Moeten we nog afwachten. Maar afwachten is wel het laatste dat de publieke opinie momenteel wil. Dat dit nieuws zo groot is, zegt vooral veel over de staat van onze samenleving. Ook dit nieuws slaagt er in om de blik om de wereld zo beperkt mogelijk te houden.

Naschrift – Een asielzoeker is nog geen vluchteling (19.00 uur, gecorrigeerd 20.00 uur)
Het stuk hierboven was vooral als een algemene reflectie bedoeld. Als iets nieuws is, moeten we ons ook altijd afvragen waarom iets nieuws is. En waarom mensen zich er druk over maken. Maar al te snel leggen we allerlei verbanden die er niet of nog niet zijn. Tegelijk kunnen er ook wel degelijk relaties zijn, die bepaald nieuws extra gewicht verlenen.

Maar dat er ook in de berichtgeving veel mis kan gaan, blijkt maar eens weer uit de Keulse zaak. Ik haalde hierboven de cijfers aan omtrent de verdachten die op dit moment bekend zijn. Die cijfers komen uit een Bericht des Ministerium für Inneres und Kommunales des Landes Nordrhein-Westfalen van gisteren. Ik citeer voor de volledigheid de passage nog maar eens:

‘Im Zusammenhang mit den massiven Straftaten in der Silvesternacht in Köln richtet sich ein Tatverdacht derzeit (Stand: 10.01. 2016, 10:00 Uhr) gegen 19 Personen. Alle bisher ermittelten Tatverdächtigen sind nichtdeutscher Nationalität. Nach vorliegende Erkenntnissen handelt es sich hierbei um Zehn Personen mit dem ausländerrechtlichen Status “Asylbewerber” und um neun Personen die sich vermutlich illegal in Deutschland aufhalten. Neun Asylbewerber sind nach Anfang September 2015 erstmals in Deutschland registriert worden.
Von den Tatverdächtigen stammen 14 aus Marokko oder Algerien. Vier der Tatverdächtigen befinden sich derzeit aufgrund von Diebstahls- und Raubdelikten in unmittelbaren Zusammenhang mit den Ereignissen in der Silvesternacht in Untersuchungshaft.’

VerdachtenKeulen

De lijst met Silvesternachtverdachten van vrijdag. Gezien de samenvattende weergave door het Innenministerium van NRW van twee dagen later, moeten enkele gegevens daarna gepreciseerd en gewijzigd zijn. Nu is er sprake van 14 Marokkanen en Algerijnen. Op de lijst staan er tien en is van twee lieden de nationaliteit nog niet bekend. Van de zeven andere nationaliteiten kunnen er dus logischerwijs minstens twee niet kloppen.

Een en ander is vooral gebaseerd op een Bericht van het Keulse Polizeipresidium. In de laatste bijlage daarbij staat een overzicht van de 19 verdachten van twee dagen eerder, vrijdag dus. Ik heb het hiernaast overgenomen. Daarin is nog iets minder ingevuld dan in de samenvattende weergave van gisteren: dat minstens tien lieden Asylbewerber zijn, valt er aan af te zien – het overzicht telde er nog elf – maar dat de overige negen vermoedelijk illegaal zijn, was nog niet zo helder. Dat lijstje telt zeven Marokkanen en drie Algerijnen, maar zelfs met de twee wier identiteit nog niet bekend was, erbij kom je dan nog steeds niet op de samen veertien uit de samenvattende weergave van het ministerie.

Hoeveel er mis kan gaan, kun je zien aan een willekeurig bericht uit een Duitse krant, dat ik toevallig via Google News aanklikte. Dit schreef het Hamburger Abendblatt vanmiddag:

‘Zunächst war vertuscht worden, dass eine stattliche Zahl der Tatverdächtigen offenbar Flüchtlinge war.’

Van de tien Asylbewerber maakt het avondblad doodleuk zehn Flüchtlinge. Maar hoe weet de krant dat deze lieden – het lijstje van vrijdag telt er als gezegd nog elf (4 Marokkanen, 1 Algerijn, 1 Tunesiër, 1 Libiër, 1 onbekende Noord-Afrikaan, 1 Somaliër, 1 Syriër, 1 Iraniër) en we weten niet wie er afgevallen is – ook allemaal vluchtelingen zijn? Ik geloof daar niets van. Maar waarom trekt zo’n krant dan zo’n vreemde en vooral onwaarschijnlijke conclusie? Offenbar? Niks niet offenbar! Ik weet wel, ‘vluchteling’ is een woord dat zowel informeel als formeel – als iemand een erkende status heeft – gebruikt kan worden en hierboven bezigde ik het in die eerste zin ook toen het ging om de gestikte inzittenden van dat vrachtwagentje – leek me waarschijnlijk gezien de herkomst – maar hier lijkt er weinig reden om juist die term te gebruiken. Maar het gebeurt dus wel. En misschien helemaal niet uit slechte wil, maar uit pure slordigheid en onnadenkendheid. Een enkele zoekopdracht in Google News toont aan dat die Hamburgse avondkrant echt niet de enige is.

Het vormt een extra reden om bij de interpretatie van dit nieuws voorzichtig te zijn.

(200)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: