De veroordeling van Lodewijk Pincoffs – een rectificatie

door Jan Dirk Snel

[Woensdag 30 december 2015] Ik heb een fout gemaakt. En er zit niets anders op dan dat maar op te biechten en recht te zetten. Waar gaat het over? Voor het laatste nummer van Christen Democratische Verkenningen, het winternummer van 2015 dat dezer dagen verschijnt, schreef ik een column onder de titel: ‘Forum privilegiatum: een Kamerlid voor de Hoge Raad?‘ De aanleiding wordt gevormd door de onderzoekscommissie die de Tweede Kamer heeft ingesteld naar het zogenaamde ‘lek’, dat trouwens nauwelijks een lek is, uit de CIVD, de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. In het historisch getinte stukje schrijf ik onder meer over de veroordeling van minister van marine G.Ch.C. Pels Rijcken in 1868 en over – toen inmiddels voormalig – senator Lodewijk Pincoffs (1827-1911), wiens fraude met de Afrikaanse Handelsvereeniging in 1879 en 1880 door de Hoge Raad behandeld werd.

WeekbladvanhetRegt1880

Een der vele artikelen die het Weekblad van het Regt wijdde aan het proces tegen Lodewijk Pincoffs en Henry Kerdijk.

Fout
Dit is de passage:

‘Het enige parlementslid dat tot dusverre voor de Hoge Raad werd gedaagd – onder dezelfde bepaling als Pels Rijcken – was het Rotterdamse Eerste Kamerlid Lodewijk Pincoffs, die zich als directeur van de Afrikaansche Handelsvereeniging aan grootscheepse fraude schuldig had gemaakt. Hij was allang naar Amerika gevlucht. Op 23 februari 1880 verklaarde de Hoge Raad hem ‘wederspannig aan de wet’. Tot een inhoudelijke uitspraak kwam het, anders dan veel geschiedschrijvers beweren, nooit.’

Dat laatste, dat klopt dus niet. Het kwam wel degelijk tot een inhoudelijke uitspraak. Mijn fout heeft verder geen enkel inhoudelijk gevolg voor wat ik in mijn stukje verder betoog, maar de slotzin, die er onmiddellijk op volgt, had ik dan wel anders moeten formuleren. Nu luidt die:

‘Ook nu zal het, om heel andere redenen, stellig niet tot een veroordeling komen.’

Daar blijf ik op zich inhoudelijk bij. Het huidige onderzoek van de Tweede Kamer zal hoogstwaarschijnlijk niet tot een rechtszaak leiden en als dat al het geval is, zal er zeker geen veroordeling uitkomen. Maar dit is niet de plek om dat nader uiteen te zeggen. Over deze merkwaardige affaire heb ik trouwens al twee keer eerder – eerst hier en vervolgens hier – iets opgemerkt en misschien doe ik dat nog wel eens. Maar qua formulering had ik deze stelling dan niet zo op een verwijzing naar Lodewijk Pincoffs kunnen laten aansluiten. Ik had dan, na de veroordeling van Pincoffs vermeld te hebben, iets hebben moeten schrijven als: ‘Maar dit keer zal het, anders dan toen, echter stellig niet tot een veroordeling komen.’

Wederspannig
Waarom maakte ik deze fout? Staat er immers in allerlei overzichten, zoals hier op parlement.com, niet dat Pincoffs op 6 maart 1880 door de Hoge Raad bij verstek tot acht jaar gevangenisstraf veroordeeld werd? Jazeker, en daar ging ik aanvankelijk ook vanuit. Maar ik wilde iets meer weten: hoe dat nu precies zat met die veroordeling en daarom begon ik in de gemakkelijkst beschikbare bronnen, oude kranten op internet, naar een verslag te zoeken. En het probleem was dat ik daarbij nergens iets kon vinden over een veroordeling bij verstek tot acht jaar. Na de uitspraak op zaterdag 6 maart 1880 schreven de dagbladen alleen maar over de veroordeling van Pincoffs’ mededirecteur Henry Kerdijk tot twee jaar. Geen woord over een straf voor Pincoffs. Pas in 1928 vond ik daarover een berichtje. (Het is mogelijk dat ik meer berichtjes vond, misschien ook iets eerder, maar toch allemaal van decennia na het proces.) Ook in de vele artikelen over het proces in het Weekblad van het Regt die ik doornam, vond ik geen spoor van een veroordeling van Pincoffs. In het nummer van maandag 8 maart, wordt eerst gezegd dat de Hoge Raad de voorafgaande zaterdag uitspraak heeft gedaan ‘in de zaak Pincoffs-Kerdijk’, maar vervolgens gaat het alleen maar over Kerdijk. Ik kreeg dus – ten onrechte – de indruk dat aan Pincoffs geen aandacht meer werd geschonken. En dat het dus bij zijn wederspannigverklaring van 23 februari 1880 was gebleven.

Hoe het ook zij, voor mijn artikel maakte het eigenlijk niet uit of Pincoffs nu wel of niet veroordeeld werd, maar hierna durfde ik dat eerste niet meer stellig op te schrijven. Waren de berichten over zijn verstekstraf wel op de bronnen gebaseerd? Bovendien vond ik het in het boek Rotterdamse juristen uit vijf eeuwen door G.Chr. de Kok uit 2009 wel het verhaal over Pincoffs wederspannigverklaring en nog wat bijkomende dingetjes, maar ook de opmerking: ‘kennelijk kon toen in een verstekzaak geen straf worden opgelegd’. Ook die auteur ging er in een vrij recent werk dus vanuit dat het niet tot een uitspraak was gekomen.

OosterwijkPincoffsMaar ik had natuurlijk beter moeten weten. Bovendien, wist ik dan niet dat er een moderne biografie over Pincoffs was van Bram Oosterbeek, Ik verlang geen dank. Lodewijk Pincoffs (1827-1911) uit 2011? Jazeker wel en ik probeerde dat boek ook direct te pakken te krijgen. Maar ik had beter naar de openbare bibliotheek hier te plaatse kunnen gaan – de Amsterdamse universiteitsbibliotheken hebben het boek niet – want ik probeerde het te bestellen bij een firma die weliswaar de volgende dag levering beloofde, maar waarbij het er uiteindelijk op neerkwam dat ik het boek pas na meer dan een week in huis had. En toen had ik mijn stuk allang ingeleverd.

Arrest
Oosterwijk citeert in zijn boek het arrest (pagina 225). Henry Kerdijk werd veroordeeld ‘tot een correctionele gevangenisstraf van 2 jaar, te ondergaan in eenzame opsluiting, in 7 geldboeten van 50 gulden en betaling van de kosten’. Zijn mededirecteur Lodewijk Pincoffs werd bij verstek veroordeeld tot ‘een tuchthuisstraf van acht achtereenvolgende jaren, tot betaling van honderd en acht boetes, elk ten bedrage van vijftig gulden en in de kosten van het regtsgeding, desnoods executabel bij lijfsdwang.’ De overige details zal ik u besparen, maar terwijl Kerdijk bij niet betalen voor elke boete twee dagen extra celstraf zou krijgen, waren er dat bij Pincoffs drie. Ook waren zijn kosten al bij al veel hoger.

Geheim was de veroordeling overigens bepaald niet, want de Hoge Raad bepaalde dat een extract in Rotterdam en Den Haag op de gebruikelijke plaatsen zou worden aangeplakt, alsmede aan de koopmansbeurs in Rotterdam. Ook zou het worden gepubliceerd in de Nieuwe Rotterdamsche Courant. Ik had waarschijnlijk ook pech dat deze jaargangen van die krant kennelijk nog niet in Delpher zijn opgenomen. Maar misschien had ik ook verder beter moeten zoeken. Hoe het ook zij, Bram Oosterwijk ontleent de tekst van de arresten, waar hij meer over zegt, aan het archief van de Hoge Raad der Nederlanden. Ik hoop binnenkort tijd te vinden om dat zelf nog eens te raadplegen.

Kortom, ik had voorzichtiger moeten zijn. Toen ik mijn stukje begin deze maand schreef, had ik te weinig materiaal bij de hand om te kunnen beweren dat Pincoffs daadwerkelijk veroordeeld was. Maar ik had ook te weinig positieve aanwijzingen voor mijn stelling dat het nooit tot een uitspraak was gekomen, ook al kon ik die toen niet vinden. En ik had al helemaal geen reden om andere geschiedschrijvers te beknorren. Dom, dom.

Onwaarheid
Dit wilde ik maar even gezegd hebben. Aan de verdere strekking van mijn column doet de rechtzetting van één slordige zin gelukkig niets af, maar het besef een onwaarheid de wereld in geslingerd te hebben blijft vervelend. Ik had voorzichtiger moeten zijn.

Naschrift (donderdag 31 december 2015)
Ook de twee volgende stukjes gaan over de CIVD-zaak. Direct hierna verscheen: Drijfzand – Het betoog van Gerard Spong over de parlementaire onderzoekscommissie naar het ‘lek’ in de CIVD. En vandaag voegde ik daaraan toe: Geen wettelijke grondslag voor de parlementaire onderzoekscommissie-CIVD-lek, zoals het hieraan voorgaande, Een overzicht van mijn in totaal zes stukjes over de zaak geef ik onder die bijdrage van vandaag.

(194)

3 Trackbacks to “De veroordeling van Lodewijk Pincoffs – een rectificatie”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: