Afscheid van Trouw – Over een krant die de journalistiek laat varen

door Jan Dirk Snel

[Maandag 16 februari 2015] Dit keer was de reactie verrassend snel. Gisteren had ik het stukje dat ik nu hierbeneden plaats (over de Trouw-affaire rond de historiciteit van Jezus), aangeboden aan de opinieredactie van het dagblad Trouw. Het ging vergezeld van het volgende mailtje:

‘Het stukje dat jullie wisten dat zou komen. Ik hoop dat jullie het kunnen plaatsen.
Trouw is er door de verwarring die de krant zelf stichtte, nogal gekleurd op komen te staan. Daar kan men naar mijn idee alleen maar wat aan doen door de gemaakte fouten – errare humanum est – openlijk onder ogen te zien.
Het weblogstukje dat ik dinsdag over de affaire schreef en die avond plaatste, is op dit moment exact 3904 keer aangeklikt – ik durf niet te stellen dat elke bezoeker het ook helemaal uitgelezen zal hebben – en dat is voor mijn doen veel. Aan de bekendmaking ervan heb ik zelf vrijwel niets gedaan: alleen de oorspronkelijke automatische aankondiging op Twitter dinsdagavond (en zo ook facebook) en woensdag nog een keer een verwijzing naar een nieuw naschrift waarin ik het essay van Sam Janse aankondigde. Maar nogal wat lieden verspreidden de verwijzing ernaar verder. Uit de reacties kan ik niet anders concluderen dan dat ik verwoordde wat velen dachten.
Ik kreeg wel te horen dat mijn stuk in verkorte vorm in de krant thuishoorde, maar dat vond ik zelf eigenlijk niet. Het wachten was vooral op een stuk als dat van Sam Janse, dat uitlegde hoe het wetenschappelijk gezien nu zat. Maar na de teleurstellende brief van Cees van der Laan van zaterdag lijkt het me toch tijd te worden voor een staaltje mediakritiek. Als Trouw deze over zichzelf afgeroepen affaire niet op een goede wijze afsluit, zal het verwijt van onbetrouwbaarheid en slonzigheid de krant blijven achtervolgen. Schoon schip maken is in zo’n geval het enige dat erop zit.
Overigens zijn de opmerkingen over Bert van der Spek en Jona Lendering afkomstig uit een openbare bron: opmerkingen van Lendering op zijn eigen en op mijn weblog (en ook nog op facebook trouwens).’

Mediakritiek
Al rond half elf vanmorgen wist de opinieredactie mij te melden dat mijn bijdrage ‘helaas afgevallen’ is. Dat kan natuurlijk. Een redactie ontvangt inderdaad dagelijks vele stukken en ze kan niet anders dan een keuze maken. Wat echter minder klopt, is de reden die opgegeven werd: ‘We hebben de afgelopen week veel gepubliceerd over dit onderwerp, op de redactionele én de opiniepagina’s dat we nu weer ruimte willen geven aan andere onderwerpen.’

RIMG0119

Trouw in de zon, achter de spijlen van het balkon. Het zeventiende (of dertiende, afhankelijk van hoe men telt – zie bijlage bij mijn vorige bericht) artikel in een affaire die de krant zelf gecreëerd had, was eindelijk terzake. Helaas maakte de hoofdredacteur er dezelfde dag weer een potje van. Trouw heeft afscheid genomen van de gebruikelijke journalistieke criteria.

Daar ging dat stukje nu net over: dat Trouw wel erg veel aandacht had besteed aan de nonsensvraag of Jezus nu wel echt bestaan had, maar dat de balans daarbij wel erg ongelukkig was uitgevallen. (Een lijst met alle artikelen vindt men, met aanvulling, onder mijn vorige stukje.) Natuurlijk, de opinieredactie hoeft echt niet per se mijn stuk te plaatsen, maar dan zou ze in ieder geval een soortgelijk stuk van iemand anders moeten plaatsen. Ook de leden van de opinieredactie zullen immers gezien hebben dat de hoofdredacteur er zaterdag een potje van maakte en de krant grote schade toebracht. Het is ook gewoon niet waar dat er in de krant al ‘veel gepubliceerd’ is over het onderwerp. Mijn stukje bevatte mediakritiek of, zo men wil, journalistiekkritiek. Pas zaterdag kwam het beleid van de krant inzake dit thema in de hoofdredactionele brief van Cees van der Laan ter sprake. Hij scheef dat er op het interview met Edward van der Kaaij kritiek kwam, ‘onder andere van deskundigen die verklaarden dat er aanwijzingen zijn binnen en buiten de context van de Bijbel, waaruit zou blijken dat Jezus wel degelijk een historische figuur was’, maar hij zag daarin geen aanleiding het boetekleed aan te trekken.

Nogal eens zie ik op Twitter berichten langskomen waarin een stuk aangeprezen wordt dat door de een of andere krant ‘geweigerd’ is. Ik vind dat vaak wat flauw, omdat een krant nu eenmaal uit de aard der zaak veel stukken moet weigeren. Het ziet er nu echter naar uit dat Trouw de discussie over het gevoerde beleid ook niet aandurft. Tenzij men deze week alsnog een kritisch stuk van iemand anders hierover plaatst.

Hoe het ook zij, Trouw heeft inmiddels duidelijk genoeg gemaakt dat men het klassieke concept van journalistiek, waarbij waarheidsvinding en het getrouw informeren van de lezer centraal staat, heeft laten varen. Men produceert dagelijks een aantal pagina’s met woorden en plaatjes, en vaak ook best interessante verhalen en afbeeldingen, maar de lezer moet er vooral niet op rekenen dat men ook nog natrekt of het allemaal wel klopt. Afgelopen week beschreef de theoloog Maarten Aalders in een humoristische column hoe hij er eindelijk in geslaagd was zijn abonnement op te zeggen. Ik heb mijn abonnement nu ook opgezegd. Van een krant die afscheid genomen heeft van de klassieke journalistiek, kan men zonder pijn afscheid nemen.

En dan volgt nu het stuk dat ik aan Trouw had aangeboden en dat precies 599 woorden telt.

Eindelijk!’, zal menig lezer verzucht hebben. Na twee weken intense verwarring in de kolommen van Trouw bracht nieuwtestamenticus Sam Janse zaterdag dan toch het verlossende woord: aan de historiciteit van Jezus twijfelt geen serieuze geleerde. En hij liet uitgebreid zien waarom dat zo is.

Eind goed al goed? Nou nee, jammer genoeg toch niet helemaal. Want op dezelfde dag maakte Cees van der Laan zich er in zijn brief van de hoofdredactie met een jantje-van-leiden vanaf. Hij deed slechts een kleine concessie. De conclusie uit het hoofdredactionele commentaar van vrijdag 6 februari – of Jezus ‘al dan niet ooit werkelijk heeft rondgelopen’ op aarde, was ‘onbeslist’ – zou ‘nuancering’ behoeven. Nuancering? Ach kom nou, die conclusie was fout, hartstikke fout. Nog steeds doet Van der Laan of er werkelijk een serieuze discussie oplaaide ‘over de vraag of Jezus werkelijk geleefd heeft’, maar zo’n debat bestaat nergens. Het is een verzinsel van Trouw, meer niet. En alleen ongeïnformeerde lieden trappen erin. De minimale vraag naar de historiciteit van Jezus is een heel andere dan die naar wat we verder over de historische Jezus kunnen weten.

De krant was gewaarschuwd. Binnen een mum van tijd had Trouw een schrijven van Bert van der Spek, emeritus hoogleraar oude geschiedenis, binnen, die uitlegde dat de uitspraken van de Nijkerkse kleinestadsdominee Edward van der Kaaij nergens op sloegen, alsmede een aanbod van oudhistoricus Jona Lendering een en ander uit te leggen. Maar de krant deed er niets mee, zoals men ook de opmerkingen van briefschrijver Barend F. Drewes en opiniebijdrager Jan Offringa – wiens woorden Van der Laan abusievelijk aan een ander toeschrijft – omtrent de wetenschappelijke consensus negeerde. Kortom, Trouw sloeg alle waarschuwingen in de wind en publiceerde willens en wetens een onzinnig commentaar. Wetenschappers en geleerden kunnen de pot op, dat was de impliciete boodschap.

Dat valt allereerst de hoofdredactie aan te rekenen. Maar de redactie religie & filosofie deed het niet veel beter. In de vijf stukken die deze vakredactie aan de affaire wijdde, legde ze wel steeds de nadruk op het aspect van het belijden, maar vergat ze de lezer geschiedkundig in te lichten. Het interview met Van der Kaaij was volstrekt onkritisch. Nergens werd hij geconfronteerd met de wetenschappelijke bezwaren tegen zijn verzinsels. Nu blijkt uit het gesprek ook zonneklaar dat de man niet in staat is tot zindelijk denken – uit het voorkomen van een mythe concludeert hij dat een bepaalde persoon niet bestaan kan hebben – en men kan zich inderdaad afvragen of het zin heeft een mythomaan met wetenschappelijke gegevens te confronteren. Maar dan had men de lezer toch dezelfde of volgende dag afzonderlijk in moeten lichten, ongeveer op de wijze waarop dat nu pas na twee weken door een andere deelredactie geschiedde.

De columnisten maakten het er al niet beter op. Sylvain Ephimenco gaf er argeloos blijk van dat de wetenschappelijke kant van de zaak hem totaal niet interesseerde en Willem Pekelder verwonderde zich erover dat tv-programma’s de verzinsels in Trouw niet de moeite waard achtten. Alleen Stijn Fens reageerde wat nuchterder, maar ook hem ging het om het geloof, niet om de historische feiten.

Wie de dertien artikelen en acht ingezonden brieven die de afgelopen twee weken over de uitspraak van Edward van der Kaaij verschenen, op een rij zet, moet concluderen dat de balans ernstig zoek was. Een krant moet allereerst de waarheid brengen. Daar hoort ook bij dat iemand zo af en toe onzin uitslaat, maar dat dien je dan als krant wel duidelijk te maken. Tijd dus voor nóg een hoofdredactioneel schrijven, waarin de fouten ruiterlijk erkend worden. Anders zal het verwijt van slonzigheid Trouw blijven achtervolgen.

Naschrift (15.40 uur)
Graag verwijs ik de geïnteresseerde lezer nog naar twee stukjes die Jona Lendering vandaag plaatste. Allereerst het leerzame ‘Authenticiteit en stalking‘, dat hij vanmorgen op zijn eigen weblog plaatste en waarin hij het stuk van Sam Janse zaterdag in Trouw aanvulde wat betreft opmerkingen over bronnen en methode. En ten tweede het stuk dat een minuut of tien geleden op Sargasso verscheen en waarvan de titel al zegt waar het over gaat: ‘Wetenschap en journalistiek‘.

Het is dezer dagen overigens niet zo moeilijk om zich wat nader in de materie te verdiepen. Men hoeft niet (meer) per se een boekenkast vol te hebben staan, om zich toch wat te kunnen oriënteren. Gewoon op Wikipedia vindt men ook al lemmata over de historiciteit van Jezus en over de bronnen daarbij, waarin men ook weer nadere verwijzingen vindt. Die had de betreffende deelredactie van Trouw dus ook even snel kunnen raadplegen. Maar ja.

Overigens is dit wat mij betreft nu ook weer geen zaak om me al te druk over te maken. Een vriend merkte tegen me op dat ik weliswaar gelijk had, maar dat hij zich afvroeg of het nu de moeite waard was me hier druk over te maken. Daar zit iets in, al moet ik tevens zeggen dat ik de strijd van Jona Lendering voor – hoe zal ik het zeggen? – correcte wetenschapsrepresentatie in de media maar al te begrijpelijk en vooral lofwaardig acht. Zelf heb ik Trouw jarenlang met groot plezier gelezen, maar de mentaliteit van de huidige hoofdredactie is nu eenmaal weinig bemoedigend. Misschien is het trouwens gewoon naïviteit, wie zal het zeggen?

Tweede naschrift (19.40 uur)
In de eerste zin heb ik tussen haakjes nog maar even ingevoegd waar dit over gaat, en ik heb daarvoor de omschrijving gekozen die ik ook in de berichtregel van mijn mail aan de opinieredactie gebruikte. Op zich besefte ik bij plaatsing wel dat het even duurt voor de lezer te weten komt waar het over gaat, maar in de huidige context zullen de meesten die dit stuk aanklikken, dat wel weten. Dat kan met verloop van tijd echter anders worden. Vandaar alsnog deze korte aanvulling.

Derde naschrift (dinsdag 17 februari 2015, 10.40 en 11.00 uur)
De onvermoeibare Jona Lendering zette alles nog eens keurig op een rij in een nieuw stuk: ‘3x Jezus: vragen en antwoorden‘. Ik vind dat hij iets te kritisch is over Sam Janse en Fik Meijer, omdat naar mijn idee de gewone uitleg die zij bieden, voldoende is om de modale lezer, die uiteraard zal beseffen dat er veel meer te zeggen en te onderbouwen valt, op weg te helpen. Bovendien had Van der Kaaij zijn ‘methode’ ook niet in de media uitgelegd, zodat de lezer misschien ook niet direct op een weerlegging daarvan zit te wachten. Maar Lendering heeft de moeite genomen het boek van Van der Kaaij wél te lezen en dus is hij uitstekend in staat op de achtergrondsvragen in te gaan. Dat doet hij dan ook met een bewonderenswaardig uithoudingsvermogen. Ik vind dus zeker dat zijn opmerkingen over de methode en de consistentie van de aangelegde criteria een waardevolle aanvulling vormen. En meer dan dat. Hij tilt een en ander echt op een hoger niveau en dan ook nog zo dat de gewone lezer het uitstekend kan volgen. Het moet overigens gezegd dat voor zover ik me Lenderings artikelen herinner, hij van dit punt altijd veel werk maakt en dat valt zeer in hem te prijzen. Hij is kritisch én fair.

En verder was ik eigenlijk van plan het hier maar bij te laten. Hoewel ik de hoofdlijnen van het onderzoek wel zo’n beetje ken, althans in passieve zin – lezende herken je altijd veel meer als bekend dan wat je zelf actief uit kunt leggen – heb ik op dat punt steeds bewust naar meer gezaghebbende lieden verwezen en me opzettelijk niet aan eigen uitleg gewaagd. Sommige dingen moet je echt overlaten aan mensen die terzake veel deskundiger zijn. Mij ging het eigenlijk alleen om het aspect van de mediakritiek: hoe een krant met desinformatie – dat is het woord dat Jona Lendering terecht gebruikt – omging. Ik maak me echt niet druk om één wat eenzijdig uitgevallen interview. Ik maak wel wel druk, althans een beetje, als zo’n krant de zaak vervolgens tegen alle waarschuwingen in verkeerd blijft behandelen. Waarom blijft trouwens een raadsel.

Wat mij persoonlijk niet helemaal bevalt, is dat ik toch weer in de rol van criticus terecht ben gekomen. Rond de jaarwisseling had ik voor mezelf het voornemen ontwikkeld om daar zoveel mogelijk mee op te houden. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat ik nooit meer een kritische opmerking zou willen maken, maar dan wel het liefst in een kader dat ook iets positiefs biedt. Zo’n stukje als ik op nieuwjaarsdag schreef en dat uit pure nieuwsgierigheid voortkwam, is me eigenlijk veel liever. In de drie stukjes naar aanleiding van de aanslag in Parijs zat uiteraard ook wel een kritisch element, maar ik probeerde toch vooral reflexief te zijn of de aandacht te vestigen op een bepaald aspect. Ik zal mijn best doen vooral in die richting voort te gaan. Maar of het ook zal lukken?

(182)

7 reacties to “Afscheid van Trouw – Over een krant die de journalistiek laat varen”

  1. Behalve dat het helemaal geen nonsensvraag is en er gewoon gekwalificeerde wetenschappers in precies dit vakgebied zijn die grondig onderbouwen dat Jezus geen historische figuur is.

    Ik bedoel dan Richard Carrier, die wel degelijk een “serieuze geleerde” is, en zijn recente studie “On the Historicity of Jesus: Why We Might Have Reason for Doubt” dat uitgebreid de twee hypotheses (“Jezus was historisch en is gemythologiseerd” en “Jezus was mythe”) en de beschikbare historische gegevens naast elkaar legt, inclusief alle punten die Janse noemt.

    Het kernargument voor Janse is dat de brieven van Paulus op een lichamelijke aardse Jezus zouden wijzen, wat Carrier nogal grondig weerlegt. Sterker nog, het is overduidelijk dat Paulus de verhalen uit de evangeliën niet kende. Andere stromingen en geschriften uit die tijd geven nog meer onderbouwing dat het hier om een puur geestelijke/spirituele christus gaat. Paulus zegt nota bene zelf dat hij al zijn kennis niet van mensen heeft, maar “rechtstreeks ontvangen” – spiritueel dus, en niet historisch.

    Het zou natuurlijk kunnen dat Janse niet op de hoogte is van de ontwikkelingen op dit gebied, maar voor de onderbouwing van een historische Jezus is sinds Carrier wel iets meer nodig.

    • Ja hoor, dit type mythicisten bestaat. Ik wees daar in mijn vorige stukje ook al op. Het gaat hier om een vakgebied waar duizenden, of beter tienduizenden, geleerden op werkzaam zijn en dan kun je altijd wel iemand vinden die de oude mythetheorie aanhangt. Vroeger kwamen ze meer voor. Iedereen zal zich figuren als A.D. Loman, W.C. van Manen en G.A. van den Bergh van Eysinga nog wel herinneren. Met name in bepaalde kerkelijke kringen was men er ooit dol op.

      Er lijkt me weinig reden om aan te nemen dat Sam Janse van dit soort lieden niet op de hoogte is. Als het om Jezus gaat, kun je het zo gek niet bedenken of iemand is wel bereid om een of andere merkwaardige theorie te verdedigen. Als je wat in de boekhandel rondkijkt, kun je nog wel meer vinden.

      Als je de lat maar hoog genoeg legt, valt het vast ook wel te bewijzen dat Napoleon nooit bestaan heeft. Het kost misschien een mensenleven om alle veronderstelde bronnen te weerleggen, maar dan heb je ook wat.

      Ik verwijs in dit geval graag door naar Jona Lendering, die vanmorgen dit stukje http://mainzerbeobachter.com/2015/02/16/authenticiteit-stalking/ publiceerde en vanmiddag ook nog met een stuk op Sargasso komt. Veel plezier!

    • Richard Carrier is inderdaad een beetje de ‘wonderboy’ van het Jezus-mythicisme. Als één van de weinigen in die wereld heeft hij een opleiding als historicus en laat hij in zijn werk de echte gekte (ik doel op ‘Jezus is eigenlijk Krsna’, ‘Jezus is op 25 dec geboren, net als Horus’, ‘Jezus is eigenlijk Julius Caesar’ etc etc) achterwege.
      Neemt niet weg dat hij ook niet echt serieus te nemen is. In de eerste plaats omdat hij duidelijk gedreven wordt als anti-religieuze activist in plaats van iemand met zin in gortdroog historisch onderzoek. Maar verder omdat zijn betoog niet deugt. Zijn pleidooi is gebaseerd op een powerargument, namelijk Bayes’ Theorem, een rekenformule, die moet verhullen dat hij net als echte historici toch echt eerst de inhoudelijke waarde van een bron moet beargumenteren. Verder is zijn rekensommetje een farce, omdat hij heel erg slecht op de hoogte blijkt te zijn van wat NT-historici de afgelopen decennia geproduceerd hebben. Hij maakt gerenommeerde historici als Maurice Casey voor rotte vis uit op zijn blog omdat diens werk naar Aramese resten in de bronnen van ‘gebrek aan logisch denken’ zou verraden, maar al snel blijkt dat onze schreeuwerige vriend Carrier zelf helemaal geen Aramees kan lezen.
      En dan hebben we het over Richard de zelfverklaarde wonderboy van het mythicisme. Hij vormt dan nog de bovengrens, de rest is helemaal om te huilen.

      • Veel dank, Simon Cornelis Herts. Even op ’s mans website rondgekeken. Je komt in een merkwaardige sektarische wereld terecht, waarin in ieder geval overmatig gescholden wordt. Dat zegt misschien al genoeg.
        Carriers agenda is ook merkwaardig. Vaak liggen bepaalde religieuze wensen ten grondslag aan de ontkenning van de historiciteit van Jezus, zoals men ook bij de vrome, bevindelijke dominee Van der Kaaij ziet. Atheïsten hebben op dit punt gemeenlijk geen bepaald vooroordeel, maar bij Carrier ligt dat kennelijk anders. Maar ik denk dat tien minuten kennis nemen van een dergelijke denkwereld in een mensenleven ook wel genoeg is.

  2. Graag meer hier over ! Van levens/ geloofs belang !

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: