Veel te veel betekenis – Enkele woorden bij een aanslag

door Jan Dirk Snel

[Donderdag 8 januari 2015] De aanslag gisteren op de redactie van het tijdschrift Charlie Hebdo in Parijs, waarbij in totaal twaalf mensen vermoord werden, was de eerste grote terroristische daad in Europa sinds Anders Breivik op 22 juli 2011 in Oslo en op het eiland Utøya 77 mensen doodde. Maar wat is groot? Bij de aanslag op het Joods Museum in Brussel op 24 mei 2014 kwamen uiteindelijk vier mensen om het leven. Het is in feite onmogelijk een streep te trekken tussen grotere en kleinere aanslagen, ook al riep die van gisteren naar mijn indruk direct veel meer reacties op.

Oorlog
Valt er eigenlijk wel veel te zeggen over een dergelijke terreurdaad? Ik denk het eigenlijk niet. En dat is een probleem, omdat mensen over iets dat hen sterk beroert, toch iets willen zeggen. Op dagen waarin één gebeurtenis sterk de aandacht trekt, dreigt nieuws zijn zakelijke karakter te verliezen. Het wordt een ritueel. Men kan dat kritiseren, het is vanwege de betrokkenheid ook vrijwel onvermijdelijk.

LeMonde

‘Nous sommes Charlie’ zegt de voorzijde van de webpagina van Le Monde. Men kan dat opvatten als een terechte uiting van solidariteit. Tegelijk kan men zich afvragen of men daarmee niet het denkkader van de daders overneemt. Een eenduidig antwoord lijkt me niet mogelijk.

Dus willen mensen steeds iets zeggen over een gebeurtenis waar in feite maar heel weinig over te zeggen valt. De feiten kan men op twee of drie A4-tjes of in één niet al te lange Wikipedia-pagina wel bijeenbrengen. En dat is het dan wel. Maar om dan vervolgens te zwijgen, dat gaat in tegen onze aard als sociale wezens. Een van de gevolgen is dat ook veel flauwekul de kans krijgt. De huidige (sociale) media brengen ook met zich mee dat onzin in feite even dichtbij is – een paar muisklikken hooguit en via Twitter is één vaak al voldoende – als zinvolle informatie of rustige beschouwingen dat zijn. Je zag dat destijds al bij de terreurdaad van Anders Breivik. Uiteraard zijn er dan ergens op de wereld altijd wel een paar dwazen die zo’n daad toch toejuichen en via Twitter stort de rest zich dan op hen. Niet onbegrijpelijk, maar op de keper beschouwd ook niet verstandig. In oudere tijden zouden we van afwijkende, abnormale reacties nauwelijks iets gemerkt hebben en dus ook helemaal de mogelijkheid niet gehad hebben erop te reageren.

Ook gisteren zag je dat weer. Als er dan nauwelijks commentaar te geven valt op de gebeurtenissen als zodanig, dan toch altijd nog wel op de lieden die misbruik maken van de situatie om hun perversiteiten de wereld in te slingeren. Als enige voorbeeld noem ik nu het stuk op Jalta – trouwens helemaal niet ‘rechts’, zoals sommigen denken, eerder afkerig van alles waar rechts ooit voor stond (maar dat moet ik later misschien nog maar eens uitleggen) – waarin Annabel Nanninga gisteren het perspectief van de daders koos. Hoe zien terroristen zich? Als soldaten, als strijders en zo waren de daders gisteren ook uitgerust. Maar wat zijn ze het volgens het recht en volgens een gezonde opvatting? Juist, criminelen. Maar Nanninga deed dus precies wat terroristen gemeenlijk willen: zeggen dat het oorlog is. Sommigen, zoals Miko Flohr, zeiden er direct verstandige dingen over, maar nog verstandiger zou het wellicht zijn om dergelijke dwaasheden helemaal te negeren, wat ik nu trouwens ook niet doe.

Betekenis
Het probleem van toch willen reageren, zoals velen van ons begrijpelijkerwijs willen, is dat we al gauw veel te veel betekenis aan de verderfelijke handelingen van een paar mensen toekennen. Dat een veelvoudige moord als die van gisteren afkeurenswaardig is, spreekt vanzelf. En woorden schieten al gauw te kort om dat adequaat uit te drukken. Een van de leuzen die gisteren snel opgang maakte, was bijvoorbeeld ‘Je suis Charlie Hebdo’. Geen onbegrijpelijke uiting, maar ook een wat onhandige. De bedoeling is goed. Men identificeert zich aldus met de slachtoffers. Maar tegelijk is men geen slachtoffer. Het suggereert ook dat men helemaal aan de kant van de omgekomen redactieleden staat. Maar is dat nodig?

Je zag het destijds ook bij Theo van Gogh. Sommigen gingen in hem ineens een soort held zien, een martelaar voor het vrije woord. Maar laat je je dan niet toch meeslepen in het perspectief van de dader? Mijn oordeel over Van Gogh is na 2004 niet veranderd: als interviewer in ‘Een prettig gesprek’ vond ik hem vaak op zijn best, bepaalde uitingen van hem daarentegen vond ik nogal puberaal. Maar een oordeel over hem doet er in dit verband niet toe: hij had gewoon niet vermoord mogen worden. En datzelfde geldt nu ook voor deze redactie. Uiteraard had ik vaker van Charlie Hebdo gehoord, maar een echt oordeel over het blad kan ik niet hebben. Ik ken het niet. De cartoons en illustraties die ik gisteren langs zag komen, kwamen me vaak nogal zouteloos voor, maar het is verder niet relevant. De redactie had gewoon niet vermoord mogen worden en die daad keuren we vanzelfsprekend af.

Betekenis willen geven aan zo’n terreurdaad heeft vaak ook tot gevolg dat men er veel te brede categorieën bij haalt. Ineens begint men over de islam of religie of sterke overtuigingen in het algemeen en het is onmiskenbaar dat men het optreden van de daders binnen dergelijke categorieën kan plaatsen. Maar kan men dan omgekeerd ook iets over zulke brede begrippen zeggen? Dat lijkt me eigenlijk niet. We weten dat de daders in het filmpje waarin ze de politieman Ahmed Merabet op de boulevard Richard-Lenoir liquideerden, ‘On a vengé le prophète Mohamed! On a tué Charlie Hebdo!’ riepen en dat zegt iets over hun motieven. Maar zegt het verder veel? Het zegt hooguit iets over gelijkgezinden die gelijksoortige gedachten met gelijksoortige daden verbinden of die toejuichen, meer niet.

Vrijheid
Je ziet nu ook dat velen zeggen dat deze terreurdaad tegen onze vrijheden en dan met name de vrijheid van meningsuiting gericht is. Maar is dat zo? En weten we dat? Ging het de daders om de vrijheid in het algemeen of om deze specifieke daad van wraak? Ging het hen niet eerder om een zeer bepaald gebruik van een algemene vrijheid? We weten dat nog niet. Maar daar zou je tegenin kunnen brengen dat een daad die gericht is tegen een bepaald gebruik van een algemene vrijheid die vrijheid in het algemeen in gevaar brengt en daar zit iets in.

Vrijheid van meningsuiting is allereerst een recht dat we tegenover de overheid bezitten en dat constitutioneel en via internationale verdragen door diezelfde overheid erkend en gewaarborgd wordt – met overigens vele restricties, zie bijvoorbeeld artikel 10 van het EVRM – en in die zin kan die door zo’n terreurdaad niet in gevaar komen. Maar je kunt natuurlijk zeggen dat je niets aan zo’n vrijheid hebt als terreurdaden het gebruik ervan belemmeren. Bij terrorisme gaat het immers om angst aanjagen, is de (overigens niet altijd bewijsbare) veronderstelling. En dan is de enige juiste reactie: we laten ons geen vrees inboezemen, we gaan gewoon door. Waarbij iedereen zich uiteraard moet afvragen of zijn uitingen ook werkelijk zinvol zijn. Ik zie bijvoorbeeld het nut van het willekeurig beledigen van bevolkingsgroepen niet zo in, maar als anderen dat, binnen de grenzen die de wet stelt, wel willen, is dat uiteraard hun zaak.

Ik weet eigenlijk ook niet wat ik nu moet denken van de vele demonstraties die overal in Europa plaatsvinden of aangekondigd worden. Kent men zo aan één terreurdaad niet veel te veel betekenis toe? Ik weet het gewoon niet. Aan de ene kant kun je zeggen dat men de terroristen te veel eer bewijst, maar anderzijds kun je zeggen dat het er juist van getuigt dat we ons door hen niet laten intimideren.

Tot besluit
Laten we ondertussen ook niet vergeten dat wat in Europa uitzonderlijk is, in andere delen van de wereld bijna routine is. In Jemen kwamen bij een aanslag gisteren nog minstens 38 mensen om en raakten er 90 gewond. En dat we dat nu überhaupt bewust registreren, komt misschien alleen maar door het sterke contrast met de Europese reactie op de aanslag in Parijs.

De massale reactie nu lijkt enerzijds van de kracht van onze cultuur te getuigen: we willen dit niet en we accepteren dit niet. Tegelijk zou het ook wel eens een uiting van een zekere zwakte kunnen zijn: waarom zo’n sterke publieke reactie op iets waarover het oordeel direct duidelijk is? Kennen we aan één zo’n daad van een paar individuen niet veel te veel betekenis toe? Maar door dit stukje te schrijven doe ik daar in zekere zin ook al weer aan mee, dat besef ik. Dat is de paradox. Eenduidige antwoorden zijn naar mijn idee ook niet mogelijk. We willen betekenis geven aan dingen, maar laten we ons er dan op zijn minst van bewust zijn hoe we dat doen.

(178)

7 Responses to “Veel te veel betekenis – Enkele woorden bij een aanslag”

  1. Dank je wel. We lijken weer de fout in te gaan zoals bij 9/11: meteen gingen we mee in ‘de oorlog tegen het Kwaad’.

    Tegelijk door blijven gaan met de thema’s die onze samenleving wel moet aanpakken.

  2. In de beide wereldoorlogen is zoveel geweld gebruikt, en voor een groot deel in Europa, dat alle terrorisme daarna bijelkaar genomen ertegen in het niet valt. Net nu we in Europa denken: dat hebben we gehad, zien we de groeperingen met identiteitsproblemen (islam, Rusland) feller van zich afbijten. De geschiedenis leert dat dit kiemen van groter onheil kunnen zijn. En dat vind ik ronduit verontrustend.

  3. Dank je. Ik me er geheel in vinden!

  4. Mooie, genuanceerde overwegingen. Overigens denk ik dat de terreur in Parijs geen echte bedreiging vormt voor onze rechtsstaat, maar wel degelijk effect heeft op de vrijheid van meningsuiting. Menig cabaretier of cartoonist heeft hardop gezegd over de islam niet het soort satire te durven laten zien als over andere onderwerpen.
    Hoewel ik een afkeer heb van de grove beledigingen die, onder het mom van satire, de laatste jaren regelmatig te horen of lezen zijn over diverse onderwerpen, is het toch niet acceptabel dat gewelddadige bedreiging dan soms ertoe leidt dat mensen hun mond houden. Zij zouden zich fatsoenlijker moeten uiten, ja, maar omdat ze door redelijke argumenten of voor mijn part sociale druk daarvan overtuigd worden, niet omdat ze zich bedreigd voelen.

Trackbacks

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: