De oplichter – Of waarom proposities niet in de filosofie thuishoren

door Jan Dirk Snel

[Vrijdag 24 oktober 2014] Dit is een verhaal over een onbeduidend voorval. Het gaat over een onverwachte confrontatie met iemand die volstrekt loog. Maatschappelijk is dat geen gebruikelijke situatie. Maar het zette me aan het denken. Waarom hanteren filosofen zo vaak een begrip dat de waarheid krampachtig in het midden laat? En is dat wel verstandig?

Oplichter
Woensdagavond belde er rond kwart over tien iemand bij me aan. Dat was merkwaardig. Ik verwachtte niemand en na tien uur ’s avonds komt er eigenlijk niemand spontaan langs. Bovendien werd er niet beneden aangebeld, maar boven, bij de deur van mijn appartement. Het meest waarschijnlijk leek het dat het om een buurman of buurvrouw zou gaan. Ik checkte nog even snel of ik misschien luide muziek aan had staan, maar dat was zeker niet het geval. (Er is een tijd geweest waarin een vorige buurman mij van geluidsoverlast verdacht en herhaaldelijk boos aanbelde, tot hij mij een keer uit bed belde en ik zo slaperig voor hem verscheen dat hij eindelijk doorkreeg dat ik echt niet de bron van overlast kon zijn. Het bleek de bakkerij beneden te zijn die hem telkens stoorde.)

OplichterIk deed open en voor me stond een meneer, die vertelde dat hij hier op de trap woonde. Ik kende hem niet, maar hij beweerde dat hij hier al negen maanden woonde en dat hij mij wel degelijk eerder gezien had. Nu moet ik toegeven dat ik in de loop der jaren het overzicht soms wat verloren heb. In de beginjaren kende ik iedereen goed, maar naarmate er meer mensen vertrokken en kwamen, hield ik het minder scherp bij. Bovendien, ook buren die je verder best aardig kent, kom je soms weken- of maandenlang niet tegen, om ze dan ineens vijf dagen achtereen tegen het lijf te lopen. Ook op allerlei geliefden, vrienden, logé’s heb je niet altijd onmiddellijk zicht. Maar dat deze meneer hier echt woonde, dat kwam me niet waarschijnlijk voor. Hij gaf bovendien een nummer op de bovenste verdieping op en ik kon me voor de geest halen dat ik alle bewoners daar recentelijk nog wel gezien had. Hij kon daar simpelweg niet wonen.

De man vertelde dat hij zichzelf buitengesloten had. Hij had per ongeluk de deur dichtgetrokken en nu moest er een sleuteldienst komen. Ik vroeg hem of hij soms wilde bellen, maar dat had hij al gedaan, zei hij. (Ik moet altijd nog aan het bestaan van mobieltjes wennen.) Nee, het ging om het betalen van die sleuteldienst. Hij had het geld nu niet. Hij had bovendien eten op het vuur staan en de situatie was gevaarlijk: er kon zomaar brand uitbreken. Hij had 28 euro nodig. Op de een of andere manier maakte juist dat bedrag het verhaal er naar mijn idee niet geloofwaardiger op, omdat de bedoelde service bij mijn weten aardig wat duurder is. Maar alla, het zou natuurlijk kunnen dat hij een deel wel had en juist dat bedrag nog tekort kwam.

Leugenaar
Ik zei tegen hem dat ik dan eerst de situatie wel eens wilde bekijken. Ik sloot mijn woning af en liep met hem de trap op naar de bovenste verdieping. Daar belde ik aan bij het nummer dat hij opgegeven had. De bewoner deed open. Ik vertelde hem dat de meneer naast me beweerde dat hij daar woonde. Die mompelde vervolgens iets als dat hij zich kennelijk in het nummer vergist had en dat alles toch zo op elkaar leek. Mijn buurman, mijn echte buurman dus, reageerde resoluut en zei: ‘dan zullen we u even naar buiten geleiden’. Samen hebben we de meneer naar de voordeur gebracht en daarmee was voor ons de kous af. Om 22.27 uur meldde ik op Twitter: ‘Net grappige oplichter aan de deur. Wilde geld lenen voor sleuteldienst (“buitengesloten”). Bewoner waar hij beweerde te wonen, deed open.’

Gelukkig was een twitteraar zo verstandig om te vragen of ik de politie ingelicht had. Daar had ik nog niet aan gedacht. Ik had ook geen enkele schade geleden, was alleen een paar minuten lastig gevallen met flauwekul. Het drong ineens tot me door dat de kans groot was dat hij hetzelfde trucje nog wel vaker zou uitproberen. Ik besloot eerst om even de straat op te gaan: wellicht kwam ik hem nog weer tegen. Toen ik buiten was, zag ik twee agenten die iets verderop ergens naar binnen wilden gaan. Ik sprak ze aan en ze waren zeer geïnteresseerd. Een van beide noteerde mijn verhaal en mijn gegevens. Vanochtend werd ik opgebeld door de politie. Men verzocht mij om het verhaal nog eens te vertellen en vroeg ik of daarna even naar het bureau wilde komen om een aangifte te ondertekenen. Dat heb ik gedaan. Men is bewijsmateriaal aan het verzamelen en men is hier kennelijk scherp op. Goed werk.

Op zich is het geen belangrijk incident. Ik besefte bijna vanaf het begin dat er iets niet kloppen kon, en ik geloof niet dat ik me gauw had laten oplichten. Maar waar ik achteraf eigenlijk het meest verbaasd over ben, is hoe iemand zonder blikken of blozen een volkomen onwaar verhaal tegen je kan vertellen. Uiteraard, mensen zullen in de maatschappelijke omgang niet altijd de volle waarheid vertellen. Ze zullen wel eens ergens omheen draaien, zich met een smoes ergens vanaf maken, een leugentje om bestwil gebruiken. Al dat soort dingen zijn denkbaar en misschien niet eens ongebruikelijk. Maar als het al om ‘liegen’ gaat, gaat het dan vooral om zelfbescherming. Mensen zijn niet altijd bereid om de ‘volle waarheid’ te vertellen en daar hebben ze soms groot gelijk in. Alleen kunnen ze niet altijd openlijk vertellen dat ze niet de volle waarheid kunnen of willen vertellen, omdat ze dan al te veel over die waarheid, die ze juist, om welke reden dan ook, geheim willen houden, los zouden laten.

Proposities
Maar dat iemand je van a tot z een verzonnen, gelogen verhaal vertelt, in dit geval met het doel om je geld af te troggelen, dat maak je toch niet zo vaak mee. (Nou ja, reclame, maar dat is toch net iets anders.) Zo ongeveer elke zin die deze op het oog keurige meneer uitsprak, was gelogen en dat wist hij. Hij was niet mijn buurman, hij had zich niet buitengesloten, hij had zich echt niet vergist. Ik wist eigenlijk direct dat er iets niet klopte. Ik heb dus vooral vragen gesteld. En ik ben dus met hem gaan kijken of hij ook echt woonde waar hij beweerde te wonen. De conclusie was toen duidelijk. Maar ik heb geen moment tegen hem gezegd dat hij een leugenaar was. Je bent dat ook niet gewend. Eerder dit jaar heb ik meegemaakt dat een hoogleraar allerlei denigrerende opmerkingen over een stuk dat ik geschreven had, maakte, die me nogal raar voorkwamen, en pas de volgende dag drong het tot me door dat hij domweg loog en het zelfs niet eens bekeken had. Op echte harde leugens ben je in het maatschappelijk verkeer niet voorbereid, omdat ze buiten de conventies vallen.

Waarheid en onwaarheid, waarheid en leugen zijn geen gelijkwaardige categorieën. Waarheid is de norm, onwaarheid de grote uitzondering. Daarom hoeven we van allerlei beweringen ook niet steeds te zeggen dat ze waar zijn. Daar gaan we vanuit. Dat is de maatschappelijke norm: dat mensen de waarheid vertellen, naar eer en geweten. De waarheidsvraag komt daarom pas in het geding als er twijfel ontstaat. Klopt iets wel? Is een bewering wel waar? Onwaarheid en leugen hebben geen rechtmatige plaats.

Juist daarom is het veelvuldige gebruik van het begrip propositie in de filosofie dezer dagen, niet door alle wijsgeren uiteraard, maar wel bij velen, zo merkwaardig. Een propositie is kort gezegd de inhoud van een bewering die waar of onwaar kan zijn. De Stanford Encyclopedia of Philosophy zegt het net iets omslachtiger: ‘Propositions, we shall say, are the sharable objects of the attitudes and the primary bearers of truth and falsity.’ Het barbaarse taalgebruik, waarin ‘waarheidsdragers’ een prominente rol spelen, geeft al een zekere indicatie van de wijze van denken. Zolang het gaat om een formeel logisch systeem, is er niks aan de hand. Daarin kan men naar believen met waarheidstabellen met enen en nullen spelen. Gevaarlijk wordt het pas als een dergelijk begrip in gewone wijsgerige teksten wordt gebruikt.

Waar en onwaar
Er zijn twee bezwaren. Het eerste is uiteraard dat er, althans in de gebruikelijke logische en wijsgerige omgang met het propositiebegrip, maar twee ‘waarheidswaarden’ zijn: waar en onwaar. Dat is natuurlijk een perversie van het gewone waarheidsbegrip, waarin er allerlei gradaties van waarheid zijn: iets kan ook enigszins of half of grotendeels waar zijn. En onwaarheid is niet één eenduidig begrip. Een leugen is iets anders dan een vergissing. De reden waarom een bewering niet waar is, kan sterk verschillen. De bewering dat de huidige keizer van Duitsland roodharig is, is op een andere manier onwaar dan de stelling dat de huidige president van Duitsland rood haar heeft. Maar op dit eerste punt wil ik nu niet al te zeer ingaan. Ik kom daar nog wel eens op terug.

Het gaat me nu om het tweede aspect: de veronderstelde gelijkwaardigheid van waarheid en onwaarheid. Alsof mensen voortdurend dingen zeggen die weliswaar informatief zijn – dat is de term die Wim de Jong in zijn omschrijving in zijn basisboek logica Argumentatie en formele structuur hanteert – maar waarvan we nog niet weten of ze waar of onwaar zijn. Of waarvan dat niet uitmaakt. Het lijkt me een misvatting. Het maakt wel degelijk iets uit of we de waarheid spreken. Het is geen toeval dat feiten alleen maar waar kunnen zijn. Als we zeggen dat iets een feit is, claimen we daarmee dat wat we beweren, waar is. Onze taal is aangelegd op waarheid als regel en op het ontmaskeren van onwaarheid als inbreuk daarop. En die onwaarheid wordt dan op verschillende wijzen nauwkeurig omschreven: een vergissing en een leugen zijn allebei niet ‘waar’, maar het verschil tussen een rekenfout en de bewering dat iemand bij mij op de trap woont, terwijl dat niet zo is, is nogal helder en dat maken we ook duidelijk.

Natuurlijk zijn er soms stellingen waarvan je nog niet weet of ze waar of onwaar zijn. Hypotheses bijvoorbeeld. Er zou een verband tussen dit en dat kunnen zijn. Maar het gaat dan om vragen. Is het ook zo als je vermoedt? En een negatief antwoord kan dan ook verder helpen: dat dat verband er niet is. Ooit dachten sommige mensen dat roken goed was voor de gezondheid, nu weten dat we dat roken schadelijk is. Maar de bewering dat roken gemeenlijk slecht is voor de gezondheid, is een stellige, ware, onderbouwde bewering en niet de toevallige negatieve ‘waarheidswaarde’ van de propositie ‘roken is goed voor de gezondheid’.

Midden
Waarheid is geen neutraal begrip. En de waarheid dien je dus ook niet in het midden te laten en al helemaal niet in wijsgerige teksten. Zodra het niet over formele logica gaat, is er zelden of nooit een goede aanleiding om over proposities te beginnen. Filosofen dienen gewoon te staan voor wat ze zeggen. Een bewering pretendeert in het maatschappelijk verkeer juist of waar te zijn. Als we dingen zeker menen te weten, noemen we ze feiten. Het heeft geen enkele zin om dan heel neutraal over ‘proposities’ te gaan spreken, die zowel waar of onwaar zouden kunnen zijn. Meestal weet je wel wat het geval is.

De oplichter wist dat zijn beweringen onjuist waren. Hij heeft van liegen zijn vak gemaakt. Ik wist het bij de eerste zinnen uiteraard nog niet zeker, maar al snel begon er iets bij mij te dagen. De bewering dat hij bij mij op de trap woonde, kon waar of onwaar zijn. Even was dat een simpele propositie. Toen wist ik al snel dat het onwaar was. Proposities dient men te elimineren. In alle opzichten.

(165)

One Comment to “De oplichter – Of waarom proposities niet in de filosofie thuishoren”

  1. Enkele jaren geleden hebben wij ook iets dergelijks meegemaakt. Een man kwam aan de deur en zei dat hij in het cafe aan de overkant zat en een pizza besteld had en zich toen realiseerde dat hij niet voldoende geld bij zich had. en of hij dat dan maar even kon lenen. Deze man bleek hierom bekend te staan (soms vroeg hij om geld voor benzine omdat hij anders niet meer thuis kon raken); de politie echter zei dat ze hier niets aan kon doen en dat ze wel meerdere meldingen over de betreffende man kregen. Ik vroeg me af of we het alleen ter preventie moesten melden?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: