Pienter – Met Godfried Bomans en over Elisabeth Spanjer

door Jan Dirk Snel

[Maandag 23 juni 2014] Ergens vanuit mijn ooghoeken moet ik zaterdag de kop ‘Slechtziende bejaarde (99) bestolen van tweeduizend euro‘ langs hebben zien komen, maar ik had er verder niet op gelet. Mijn betrokkenheid was ineens veel groter toen ik daarna via een tweet van Harald Doornbos – ‘Wat een verhaal in : 99jarige vrouw bestolen. Ze correspondeerde nog met Trotski. &wat een treurige conclusie’ – ineens een zeker idee kreeg over wie het ging en ik het stuk waarnaar hij verwees, aanklikte: ‘Pientere 99-jarige bestolen: “Ik heb me laten tillen, oen die ik ben!”‘. Niet dat ik Elisabeth Spanjer heel goed ken, maar van tijd tot tijd kom ik haar op feestjes en bij andere gelegenheden wel tegen.

Rembrandt

Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606-1669), Portrait de l’artiste au chevalet (1660, Louvre te Parijs). 53 jaar al en volgens Busken Huet ‘nog kras’.

Kras
In een conference waarin hij zijn bekende verhaal over ‘De honderdjarige‘ inleidt, legt Godfried Bomans uit hoe het er op de dag van diens honderdste verjaardag aan toegaat:

‘Hij krijgt een serenade. Hij krijgt ook een bezoek van de burgemeester van Utrecht, die hem een envelop aanbiedt met inhoud, een schemerlamp, een asbakje met inscriptie, of iets anders waarmee die niets meer doen kan.
En in de namiddag komt dan de bekende journalist voor het plaatselijk orgaan, in dit geval dus de Utrechtse Bazuin, neem ik aan, en die schrijft het bekende stukje. Dat stukje, dat wordt geschreven door de jongste verslaggever. In de journalistiek leer je het vak aan honderdjarigen. Dat zijn de vingeroefeningen van het bedrijf. Er wordt dan een jongen van zestien jaar gestuurd. En die gaat op zijn hurken het interview houden. Hij tutoyeert de bejaarde, dat doen wij altijd met oude mensen. En is het een man dan wordt hij altijd met ‘opa’ aangeduid. Is het een vrouw, dan wordt zij aangesproken met ‘opoe’. En in beide gevallen zijn ze kras. Dat blijkt uit het stukje. Daar is niets aan te doen: een honderdjarige is kras. Hij kan bijna omvallen, maar dat is gewoon een journalistieke wet, nietwaar. Uit het stukje blijkt dat de man nog oefeningen doet, aan ring- en rekstok, hij fietst nog zonder bril in het rond, hij doet van alles wat wij allang niet meer doen. Nu is dit een interviewtje met een superkrasse, in de Volkstraat [Bolkstraat? – ik versta dit niet goed] in Utrecht. Dit is een hele krasse honderdjarige.’

Waarna dan het befaamde verslag volgt over de honderdjarige die net bezig is een vogelnestje te maken. Bomans was een scherp waarnemer, een goed socioloog. Hoewel ons nationale woordenboek ruim een eeuw geleden ook van ‘krasse knapen’ repte, merkte het al op dat het toen kennelijk nog vrije nieuwe adjectief inzonderheid op ‘oude lieden’ toegepast werd: ‘flink van lichaam en geest’. Aan voorbeelden had het woordenboek geen gebrek. Het somt er wel zes op, waarbij ik wel nieuwsgierig werd wie er volgens Conrad Busken Huet in Het land van Rembrand (1884-1886) ‘ondanks een grijzen knevel en grijzende haren’ in 1660 ‘nog kras’ uitzag. Dat bleek dus de man te zijn naar wie het boek genoemd is: Rembrandt. Huet had het over diens zelfportret in het Louvre. De man was toen 53, ongeveer de leeftijd die Kees van Kooten en Wim de Bie hadden toen ze in 1993, op 3 oktober om precies te zijn, hun krasse knarren introduceerden.

Pienter
Nu is Elisabeth Spanjer nog niet zo oud als de vogelnestjesmaker van Bomans, ze is geboren op 21 juni 1915 en zaterdag werd ze dus pas 99, maar toch viel dat woord, pienter, me op in de Parool-kop. Het doet aan kras denken, maar dan zonder de lichamelijke component. In de typering lijkt op het eerste gezicht iets onbedoeld neerbuigends te zitten. Pienter (of piender) is volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal – het lemma is van 1922 – ontleend aan het Javaans (pinter) en het betekent zoiets als ‘slim, bij de pinken, gewikst’ – volgens mij zeggen we dat laatste nu trouwens vaak als gewiekst, maar dit terzijde. Het is van toepassing ‘op personen die vlug van begrip en bij de hand zijn, die zich weten te redden, of ook wel in ongunstigen zin een ander te gauw af zijn’. In die laatste zin zou de knaap die haar vorige week dinsdag tweeduizend euro aftroggelde, dan ook pienter zijn – hoewel, bij voldoende opsporingsinzet hebben ze hem dankzij de computer die ‘alles’ onthoudt, natuurlijk zo te pakken – maar ik geloof niet dat we het woord nog vaak zo gebruiken. Ooit was dat kennelijk anders, want de voorbeelden die het WNT geeft, duiden daar deels inderdaad op: ‘Hij was hem te piender af’ (uit een zakwoordenboekje dat veelzeggend Boeventaal heet), ‘Zij is pienter, pas op!’ en ‘As je piender was viel er ook wel ’s wat te gappen’ (uit een boek dat ook al Boefje heet). 

Maar goed, de combinatie met de leeftijd valt op: 99 en toch nog helder van geest, toch nog pienter. Ik denk bij pienter vooral aan kinderen: een pientere knaap, een pienter meisje, een pientere leerling. Om te kunnen beoordelen dat iemand slim is, of intelligent, hoef je niet per se zelf slimmer of intelligenter te zijn, je kunt dat soms zo ook wel zien of erkennen. Maar het oordeel ‘pienter’ heeft iets in zich van een beoordelingspunt erboven. Dat van een volwassene boven een kind bijvoorbeeld. Bij een kind is dat niet neerbuigend, maar bij een oudere kan het wel een beetje zo klinken. De neiging bestaat soms toch al om bejaarden als kinderen te behandelen: Bomans wees daar met zijn opmerking over het tutoyeren al op. Waarom zou je van een 99-jarige opmerken dat ze nog pienter is? Waarom zou ze dat immers niet meer zijn? Nou valt het gebruik in dit geval overigens goed te begrijpen en ook te billijken. De krant wil benadrukken dat Elisabeth Spanjer zich geen geld heeft laten aftroggelen omdat ze te suf was een babbeltruc te doorzien, maar vooral omdat ze door haar slechtziendheid afhankelijk is van een vertrouwen dat iemand met betere ogen niet hoeft op te brengen.

En overigens hoeft pienter niet per se dergelijke connotaties met zich mee te brengen. Zo omscheef Paul van de Steen in zijn biografie Cals. Koopman in verwachtingen 1914-1971 (2004), Norbert Schmelzer, die premier Jan de Quay bij moest staan, dat aanvankelijk ook tot diens tevredenheid deed, maar de minister-president daarna met zijn veronderstelde geïntrigeer op de zenuwen begon te werken, als een ‘jonge, maar pientere staatssecretaris.’. Maar goed bij Schmelzer denk je dan ook al snel weer aan de typering van Wim Kan die zo bekend is dat ik die hier niet hoef te herhalen. Het bekende pientere pookje uit de Daf draag daarentegen weer de impliciete gevolgtrekking in zich mee dat de bediener daarvan kennelijk weer niet zo heel slim of handig hoefde te zijn.

HartmansSpanjerTrotski
Dat Elisabeth Spanjer, over wier boeiende, wisselvallige en wellicht soms ook wat slordige leven Rob Hartmans het boek Alleen in de wind. Een leven in de twintigste eeuw (2007) schreef en dat overigens te weinig aandacht kreeg, nog scherp van geest is, heb ik de laatste jaren bij diverse gelegenheden gemerkt. Ik herinner me nog de keer dat we na een feestje laat op de avond of misschien eerder in nacht met dezelfde auto meereden en zij ondanks haar beperkte gezichtsvermogen de chauffeur met trefzekere aanwijzingen door het verkeer naar haar woning leidde.

Ik herinner me ook nog hoe ik in 2007 bij de herdenkingsbijeenkomst voor Bart Tromp in de Rode Hoed met haar stond te praten. Naast ons stond een groepje met daarin onder andere de toenmalige toenmalige minister voor ontwikkelingssamenwerking. Omdat haar ogen ook toen al niet zo goed waren en ze niet iedereen kon thuisbrengen, vroeg ze me wie dat was. Ik zei haar de naam. Waarop ze luidkeels uitriep: ‘Oh, wat is die dik geworden!’. Het was alleen maar een plagerijtje naar Bert Koenders, ze kon het niet laten. Overigens werd er tijdens die bijeenkomst nog een keer aan gerefereerd hoe Bart Tromp een keer een bezoek had gebracht aan het pand in Shanghai waar in 1921 de Chinese Communistische Partij was opgericht en daarbij viel uiteraard ook de naam van Henk Sneevliet. Ik vroeg me af hoeveel aanwezigen beseften dat er iemand in de zaal zat die Sneevliet nog heel goed gekend had.

Maar over haar leven, over haar betrekkingen met Henk Sneevliet tot aan die met Willy Brandt en Andrej Sacharov, van Joop Zwart tot Karel van het Reve, moet men het boek van Rob Hartmans maar lezen. En anders kan men ook al het een en ander vinden in het interview dat Marko Martin haar twee jaar geleden voor Die Welt afnam. Laat ik alleen nog maar wel vermelden dat ze in 1936 van Leon Trotski wel behoorlijk op haar kop kreeg. Bep Spanjer had hem meegedeeld dat geestverwanten uit de kring van Sneevliet een eigen sportbond wilden oprichten, waarop Trotzki haar scheef dat ze allang ‘intredepolitiek’ in de sociaaldemocratische AJC hadden moeten bedrijven. Er waren eenvoudigweg te weinig goed geschoolde revolutionairen voor het stichten van massaorganisaties en daarom kon men volgens Trotski veel beter stiekem lid worden van grote sociaaldemocratische organisaties. Die hadden de leden, hij en zijn volgelingen hadden de ideeën, de revolutionaire ideeën. Maar goed, Trotski was zo groot dat het zelfs een eer was als je kritiek van hem kreeg.

Besluit
Elisabeth Spanjers leven zou daarna nog heel wat wendingen nemen. En ‘pienter’ is ze nog zeker. Vorig jaar was ik nog op een bijeenkomst waar een jonge intellectueel de wind van haar van voren kreeg. Maar ik kan nu eenmaal niet alles opschrijven. En wie weet, komt er over een jaar nog een jeugdige verslaggever, nu uiteraard wel tien jaar ouder en voorzien van een fiks universitair diploma, want anders kun je dezer dagen natuurlijk geen twee toetsen ordelijk na elkaar indrukken of aantippen, bij haar langs, die dan kan optekenen dat ze niet alleen nog heel pienter is, maar ook, op die ogen na dan, zeer kras.

(150)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: