Abschießen oder erschießen? – Wat bedoelde Philip Simon toen hij het over Geert Wilders had?

door Jan Dirk Snel

[Zondag 1 juni 2014] Er zijn veel misverstanden in de wereld, al dan niet moedwillig veroorzaakt. Zaterdag meldde de Gelderlander dat Geert Wilders aangifte wil doen tegen de Nederlands-Duitse satiricus Philip Simon. Die zou woensdag 28 mei 2014 in de ZDF-talkshow van Markus Lanz namelijk opgeroepen hebben ‘om de PVV-leider af te schieten’. ‘”Ongelooflijk dat dit zomaar kan op de Duitse tv en ook onweersproken blijft”, reageert Geert Wilders. “Het ZDF geeft blijkbaar graag een podium aan mensen die aanzetten tot moord en geweld. Walgelijk.”‘ Zo kennen we de grote leider van de minuscule, één lid tellende partij weer: aan grote woorden nooit een gebrek, zij het dat het vocabulaire wat beperkt is.

Philip Simon

Philip Simon als gast in de ZDF-talkshow van Markuz Lanz, woensdag 28 mei 2014

Abschießen
Maar klopt het ook? De oorsprong van de ophef ligt kennelijk in een bericht op de weblog van Joost Niemöller, befaamd verdraaikundige te Amsterdam, van vrijdag 30 mei: ‘”Komiek” op Duitse tv: “Wilders gerne abschiessen.”’ Niemöller, wiens culturele kennis niet overhoudt – hij had nog nooit van Simon gehoord, geen Deutschlandfunk-luisteraar kennelijk, die Niemöller – ziet daarin een oproep ‘om iemand af te laten schieten’. Hij noemt Simon een – waarschuwing: er volgt nu niemölleriaanse verhevenheid – ‘enorme lul’, die ‘voor de rechter’ gebracht zou moeten worden, ‘als de Duitse rechtstaat ook maar iets waard was’. En Niemöller besluit aldus: ‘Ach ja, zoals ze de Joden ook zo gerne wilden abschiessen, Herr Simon. Het nazi jargon heeft hij zich alvast eigen gemaakt.’ (Toelichting: ‘nazi jargon’ moet in gewoon, on-Engels Nederlands ‘nazi-jargon’ betekenen. Correct spellen, ach ja.)

Niemöller was wel weer zo attent om te verwijzen naar een YouTube-filmpje van GeertWildersMedia van een halve minuut met het fragment, merkwaardigerwijze overigens in spiegelbeeld en in een vreemde, gedempte belichting (was men analoog aan de in vroeger dagen omgekeerd afgedraaide vinylschijf op zoek naar een geheime boodschap?). Ik schrijf de tekst even uit:

Markus Lanz: Grundsätzlich, ist denn, Philip, die … sind die Holländer auch ins Visier der Geheimdienste geraten, bevor wir gleich ausführlicher über Deutschland sprechen?
Philip Simon: Da weiß ich eigentlich gar nicht soviel, wenn ich ehrlich bin. Ich habe es nicht so mitgekriegt.
Markus Lanz: Ruf doch mal die NSA an!
Philip Simon: Vielleicht haben sie Herrn Wilders ja ein bißchen ins Visier genommen, aber den können sie von mir so gern abschießen.
Markus Lanz: Den Rechtspopulisten?
Philip Simon: Ja, genau. [Tot het publiek:] Geert Wilders kennen Sie? Das ist ein bißchen so ein Typ wie Jörg Haider. Da mach’ ich mir wenig Sorgen. Der wird schon sein’ Weg finden. Aus Holland habe ich es nicht so mitbekommen, nee.’

Dat is alles, althans wat dit onderwerp betreft. De vraag is nu dus wat de zinsnede ‘den können sie von mir so gern abschießen‘ precies betekent. Doelt Simon daar werkelijk op het letterlijk afknallen, dus doodschieten van de politicus, zoals Niemöller, Wilders zelve, zijn trouwe page Harm Beertema – die er niet voor terugdeinst ook Duitsers met zijn onbegrip lastig te vallen – en een horde andere lieden schijnen te denken? Of gaat het om een gangbare uitdrukking in het Duits, waarbij ‘jemanden abschießen’ zoveel als ‘jemanden kündigen / um seinen Posten bringen’ betekent, zoals Walter van der Cruijsen onder verwijzing naar de Redensarten-Index betoogde?

 –

Unmöglich machen
Ik besloot de vraag aan mijn goede Duitse vriend Wolfgang te S. voor te leggen. Kan men ‘abschießen’ hier als ‘erschießen’ interpreteren, vroeg ik hem, of betekent het zoiets als ‘kündigen oder keine Aufmerksamkeit geben’? Zijn antwoord, waarvoor ik hem ook hier graag dank zeg, was helder en ondubbelzinnig:

‘abschießen heißt nie und nimmer erschießen.
Man kann nämlich Kanzler, Fußballtrainer, Politiker insofern abschießen, dass man versucht, sie durch Kritik und Lächerlich machen, das Aufdecken von Affären und andere (verbale) Angriffe unmöglich zu machen und sie so aus ihrem Amt zu jagen – oder von ihrem Platz in den Medien. Insofern ist die zweite Erklärung genau richtig!
Aber manche Spießer scheinen eben nicht in Bildern denken zu können!’

Zo, nu horen we het eens van een ander, iemand die het Duits als moedertaal heeft. Abschießen kan in dit verband dus nooit doodschieten betekenen. Het gaat erom iemand door middel van kritiek, door de spot met hem te drijven, misstappen aan het licht te brengen en met behulp van andere verbale middelen het leven zuur te maken, hem uit zijn functie te verdrijven of hem zijn plaats in het publieke debat te ontzeggen. Dat is dus uit wat mij betreft onverdachte en niet belanghebbende bron precies wat het management van Simons ook al aan de Gelderlander vertelde: ‘Simon uitte de wens dat de kiezers deze politici en stromingen weer uit het beeld laten verdwijnen.’ En dus ook wat het ZDF uitlegde: dat het gaat om ‘een houding van onverschilligheid ten opzichte van een politicus’.

Wenig Sorgen
Dat is ook precies wat Simon even later met zoveel woorden zegt. Hij maakt zich over Wilders helemaal niet druk (wenig Sorgen). En dat bedoelt hij ook met zijn vergelijking met Jörg Haider. De Gelderlander meent mijns inziens ten onrechte dat Simon zinspeelt ‘op het dodelijke ongeluk waarbij de omstreden Oostenrijkse politicus om het leven kwam’. Haider was namelijk allang voor zijn dood in 2008 over zijn nationale politieke hoogtepunt heen. En bovendien, na de verontrusting die zijn optreden in gans Europa veroorzaakt had, was toch al gebleken dat hij niet zo’n geweldig gevaar vormde. Simon bedoelt het allemaal geruststellend. Neem dergelijke lieden niet zo serieus!

Dat het Simon juist om een zekere achteloosheid ten aanzien van het belang van Wilders gaat, kan men ook aan de reactie van de presentator, de andere studiogasten en het publiek zien. Als hij echt grof gesuggereerd had om Wilders maar af te knallen, had men ongetwijfeld heftig, geschrokken misschien of zelfs verontwaardigd, gereageerd, maar daarvan is tijdens het gesprek geen sprake. De opmerking gaat rimpelloos voorbij. Men vindt het allemaal heel gewoon. En dat was het ook.

Maar ja, iemand die zich helemaal niet druk over hem maakt en hem eigenlijk geen woord waard acht, daar moet de Rechtspopulist met het ‘krankzinnige haar’ – aldus Freek de Jonge, een in Nederland wat bekendere satiricus, die zich gewoon komiek noemt, al in 2004, die eraan toevoegde: ‘Ik vind, als er iemand een hoofddoekje moet dragen, dan is het die Wilders wel’ – natuurlijk nog aan wennen. Gekwetste ijdelheid, dat moet het ‘em zijn.

Naschrift (11.20 uur, enkele keren aangevuld tot 14.10 uur)
Er zijn mensen die aankomen met woordenboekrijtjes en daaruit zou dan blijken dat abschießen soms wel degelijk letterlijk afschieten betekent en soms ook wel degelijk een fysieke handeling kan aanduiden. Tja, dat zal allemaal wel, maar de betekenis van woorden hangt primair af van de context en het gebruik. Wie bijvoorbeeld in Van Dale Groot woordenboek Duits-Nederlands – ik gebruik altijd nog een exemplaar uit de tweede oplage van 1985 – kijkt, ziet daar ook allereerst dat soort betekenissen staan. Het zou bijvoorbeeld soms wel degelijk om het doden van wild, wilde dieren dus, kunnen gaan.

Maar er volgt ook een derde, als informeel aangeduide betekenis: ‘wegwerken => uit de weg ruimen‘. Oei, dat klinkt ook nog vrij ernstig, zult u zeggen. Zeker, maar juist dan is het voorbeeldzinnetje dat erbij gegeven wordt, interessant: ‘seinen politischen Gegener abschießen zijn politieke tegenstander uitschakelen’. Daar hebben we nou net het voorbeeld dat hier uitkomst biedt en bijna rechtstreeks van toepassing is. Zo’n zegswijze over politieke tegenstanders kan alleen maar gangbaar zijn, als iedereen doorheeft dat het nooit fysiek bedoeld kan zijn. Dat was dertig jaar geleden dus al zo en het gaat nu in het geval van Simon precies op.

Uitschakelen is wat dat betreft een mooi voorbeeld. Dat woord geeft mooi aan hoezeer de betekenis van woorden van de context en de inhoud van de andere woorden in de zelfde en belendende zinnen afhankelijk is. Als een politicus zijn tegenstander uitgeschakeld heeft, dan gaan we ervan uit dat die man, de tegenstander, nog in leven is en zelfs dat hem geen haar gekrenkt is, maar wel dat hij in een bepaalde politieke rol uitgespeeld is. Als we van soldaten echter vernemen dat ze de vijand uitschakelden, dan weten we misschien nog niet precies wat er fysiek gebeurd is, maar we houden er zeker rekening mee dat vijandelijke soldaten de dood gevonden hebben. Kortom, zo is het ook hier met dat abschießen van een politicus; in het Duits gaat er dan alleen maar om dat hij politiek uitgeschakeld wordt en er niet meer toe doet. Over zijn verdere welbevinden zegt de uitdrukking niets.

Aan de tweede zin onder het kopje ‘Unmöglich machen’ heb ik voor de duidelijkheid het woordje ‘hier’ toegevoegd. Ik vroeg mijn goede vriend Wolfgang uiteraard niet wat abschießen in allerlei contexten kon betekenen, maar welke opties zich hier, in dit specifieke geval, aandienden. Daar had zijn ‘nie und nimmer’ uiteraard ook betrekking op. En Duitser die zo over een politicus hoort spreken, zal nooit ofte nimmer aan erschießen denken, dat is het punt.

ReggydeGrootOp Twitter kwam de germanist Reggy de Groot naar mijn idee met de perfecte vertaling van de zinsnede: ‘De juiste vertaling in deze context zou zijn: Wat mij betreft mag ie ophoepelen.” Ik noem die graag – ere wie ere toekomt – en geef ook de wijze les die hij eraan toevoegt, met plezier door: ‘Regel nummer 1 bij vertalen: vertaal niet de woorden maar de bedoeling van de zin.’ Zo is het. Sommige mensen blijven in reacties allerlei losse woordenboekbetekenissen aandragen, maar die zeggen juist niets. Mensen spreken in zinnen en woorden betekenen in verschillende contexten dus heel andere dingen, zonder dat we in verwarring raken. Dat is – dit ook tegenover sommige filosofen die de afgelopen eeuw klaagden over de ‘onnauwkeurigheid’ van onze natuurlijke taal en naar een formele taal met vastliggende betekenissen zochten – juist het aardige van de alledaagse taal: dat ze zo flexibel is en juist op die wijze heel nauwkeurig en precies. Ze maakt het ons mogelijk om met bestaande woorden toch steeds weer nieuwe en andere dingen te zeggen.

Tot slot nog iets anders. Het viel mij op dat het korte filmpje dat GeertWildersMedia op YouTube geplaatst had, wel een erg vreemde, duistere kleurstelling had en in spiegelbeeld was. Waarom dat zo was, wist ik niet en daarom maakte ik er maar een grapje over. (In zijn recente boek Van dorpsplein tot cyberspace meldt Joris van Eijnatten overigens dat Pink Floyd in 1979 in ‘Empty Spaces’ een boodschap verstopt had, die bij het achterstevoren afspelen te horen viel, en wel deze: ‘Congratulations. You have just discovered the secret message.’) Op Twitter kwam Petra Kramer met het verlossende woord, namelijk dat video’s in spiegelbeeld uploaden een trucje is ‘om automatische copyrightclaims te omzeilen’. Dank daarvoor. Zo wordt een mens via social media wijzer.

Tweede naschrift (donderdag 4 juni, 17.20 uur)
Twee vragen nog. Klopt, eerste vraag, mijn interpretatie van Simons verwijzing naar Jörg Haider eigenlijk wel? En heeft dat, tweede punt, gevolgen voor de interpretatie van het woordeke abschießen?

1. Op zich lijkt me dat de gemiddelde tv-kijker niet per se kan weten wat Philip Simon hier bedoelt. Ineens vraagt hij zich af of de toeschouwers wel weten wie Geert Wilders is. Hij wendt zich tot het publiek en vraagt dat. En dan zegt hij: ‘Das ist ein bißchen so ein Typ wie Jörg Haider. Da mach’ ich mir wenig Sorgen. Der wird schon sein’ Weg finden.’ Kortom, hij vergelijkt Wilders met Haider, ook een beetje zo’n figuur, en dan zegt hij dat hij zich niet erg druk over hem maakt. Die zal zijn weg wel vinden, die zal wel terecht komen. Kan de onbevangen toehoorder daar veel van maken? Lijkt me niet.

Maar is het mogelijk dat hij toch aan de dood van Haider door een auto-ongeluk denkt? Zoals bekend, reed Haider zich in 2008 zelf dood. Met te veel alcohol op verloor hij bij een veel te hoge snelheid de macht over het stuur en raakte hij van de weg, waarna zijn auto meerdere malen over de kop sloeg. Hij overleed aan de verwondingen. Is het onvermijdelijk dat een een tv-kijker hier aan denkt? Ik denk van niet. Daarvoor is de uiting te kort en te weinigzeggend. Is het mogelijk? Jazeker wel. De betekenis van het vage ‘sein’ Weg finden’ wordt verder simpelweg niet ingevuld en dus is het zeker mogelijk aan Haiders dood te denken.

En is het mogelijk of denkbaar dat Simon zelf aan dat ongeluk dacht en erop zinspeelde, zoals de Gelderlander dacht? Ja, anders dan toen ik het artikel schreef, denk ik dat de krant daarin wel eens gelijk kon hebben. In de aankondiging van Simons voorstelling Ende der Schonzeit worden namelijk een aantal vragen opgeworpen en daaronder is ook deze:

‘Warum Rechtspopulist Geert Wilders seinen Weg finden wird und Multikulti gar nicht scheitern kann.’

Zelfde formulering dus. In een recensie van een voorstelling in Mainz in 2012 verklapt de journalist Jan-Geert Wolff het antwoord en hij citeert daarbij eerst Simon:

‘”Kennen Sie Geert Wilders? So eine Art Haider.’ Aber der mache ihm keine Angst, meint Simon: “Wir haben in Holland viele lange Straßen mit genügend Bäumen – der findet seinen Weg.”‘

De suggestie is helder. En de grap is hard en niet vriendelijk. Het zit er dus dik in dat Simon in feite zijn woorden uit zijn programma herhaalde, maar tevens is dan duidelijk dat hij aan de ‘grap’ niet toekwam.

2. Maar heeft de mogelijke zinspeling gevolgen voor de interpretatie van abschießen? Nou nee, niet direct. Ten eerste is het nog maar de vraag of Simon hier al aan dacht toen hij, gevraagd naar wie de NSA in Nederland mogelijk op de korrel nam, de naam van Wilders noemde. De presentator stelt immers een verduidelijkende vraag, of Wilders de Rechtspopulist is, een hint om nadere uitleg te geven. Maar Markus Lanz had ook een heel andere vervolgvraag kunnen stellen. Als Simon dan bevestigend antwoordt, vraagt hij zich ineens af of het publiek Wilders wel kent. Dat kan natuurlijk gespeeld zijn, maar hij doet het onderwerp ook snel af en hij maakt de harde grap uit het theaterprogramma in ieder geval niet.

Maar stel dat hij daar wel op zinspeelt, wat zegt dat dan? Alleen dit, dat het ‘probleem’-Wilders zich net als bij Haider vanzelf wel oplost. Nee, niet aardig, hard, grof misschien, maar in ieder geval geen oproep tot ingrijpen of schieten. De man doet het zelf wel. Een ‘leuke’ zinspeling is het op zich niet, maar als Simon er ook in de tv-uitzending al bewust op doelde of als toeschouwers er aan dachten, een nadere ‘uitleg’ van abschießen is het zeker niet. Eerder het tegendeel.

 ♦

(142)

9 Responses to “Abschießen oder erschießen? – Wat bedoelde Philip Simon toen hij het over Geert Wilders had?”

  1. Geachte heer Snel. Ik vind helaas heel andere vertalingen voor abschiessen. Hg. P. Van de Wiel

    • Kijk dan nog eens naar mijn (net geplaatste) nawoord. Woorden hebben meerdere betekenissen en wat er bedoeld wordt, hangt in hoge mate af van gebruik en context. Zie vooral mijn nawoord. Een soldaat die een vijand uitschakelt, doet iets anders dan een politicus die een tegenstander uitschakelt: zelfde woord, andere context. Zo is het ook hier. Geen enkele Duitse tv-kijker heeft gedacht dat Simon hier op een fysieke handeling doelde.

  2. Ik ben het helemaal met u eens als een politiek tegenstander aan het woord was geweest, al had die zich dan ook voorzichtiger kunnen uitdrukken. Maar hier betrof het een satiricus waarvan we weten dat die altijd met dubbelzinnigheden spelen. Dat is hun vak. Ook vele Duitsers zullen deze dubbelzinnigheid hebben begrepen, denk ik.

    • Als Simon hier met dubbelzinnigheden gespeeld had, zou het publiek mogelijk gelachen hebben of anderszins gereageerd hebben. Maar dat was niet het geval. Het gaat hier om een alledaagse uitdrukking in het Duits en een Duitser komt niet op het idee hier iets dubbelzinnigs te horen. Die hoort alleen maar dat die Wilders er wat Simon betreft niet erg toe doet en wat hem betreft ophoepelen kan.

  3. Aangezien ik niet kan slapen heb ik wat NSA-werk gedaan. Joost Niemöller embedde eerst deze video. http://youtu.be/vpZ4sV5RqyY Dat is het hele item over de NSA en dat begint met gerne opbokken met die haatpruik. Daarna reaguurde Lerrative het uit de context gerukte fragment door GeertWildersMedia op youtube geplaatst is en wordt de video over de implicaties van de gevolgen van de economische spionage door de NSA vervangen door het zogenaamde schandalige fragment.

    Wanneer je googelt op Lerrative https://www.google.nl/search?q=lerrative dan blijkt dat hij niet alleen klaagt over censuur op youtube (Dit is het nieuwe kanaal van LerraTV, dat verwijderd is door auteursrechtschending. Ondertussen heb ik alweer 2 klachten, dus subscribe) maar ook dat Wikipedia zijn input op het lemma over Artikel 50 niet lust. https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg_gebruiker:Lerrative

    De oorspronkelijke gespiegelde en verkleurde video is echter geüpload door iemand die de Amerikaanse surveillancestaat helpt verspreiden. Het youtubekanaal van D. Mayer is gelinkt aan domioffix@gmail.com en dat is hetzelfde mailadres dat namens ecomedia.ch dank uitspreekt voor een gastenboek. http://www.flf-book.de/Benutzer/G-Work.htm

    Ecomedia is zogenaamd een groen succesverhaal http://www.t-n.ch/getattachment/623dceb0-764d-4c88-8e6c-c01fdd63b1b6/Ecomedia-2.aspx maar in feite is het niet meer dan een reseller van NSA-ready hardware. http://www.ecomedia.ch/corporate/infocenter/marketingcenter/index.html

    Ondertussen is er amper aandacht voor het feit dat Hans Jansen op z’n minst de schijn van AIVD-agent op zich laadt. NRC schreef weliswaar dat hij “aan tafel met de AIVD” zit maar dat deed de krant veilig achter de betaalmuur. http://pastebin.com/Ssepe7jZ

    Dat had veel meer media-aandacht moeten generen dan Greet-fanboys die weer eens meer politiestaat/sharia eisen.

  4. Wat een vol haat zittend stuk zeg – vol met frustratie. Blijkbaar vind je het nodig om een sneer uit te delen jegens alles en iedereen die jouw mening niet deelt. Wat een fijn leven moet je hebben. Je past heel goed op Joop.nl!

    En oja, het is leuk dat jij je woordenschat graag toont, maar het is onnodig om zoveel tekst te gebruiken voor het punt wat je wil maken. Je had in twee zinnen klaar kunnen zijn.

  5. Volgens de TAZ van vandaag plant de Britse premier David Cameron zelfs een dubbele moord: “Der britische Premier Cameron hat bereits offen ausgesprochen, dass er sich über das Ergebnis der Europawahl hinwegsetzen und sowohl Schulz als auch Juncker abschießen will.”

    http://www.taz.de/Nach-der-Europawahl/!139232/

  6. Als vertaler en inwoner van Berlijn kan ik die normale betekenis van abschießen (voorbeelden uit woordenboeken:„Nach der Wahl hat die Partei den Politiker abgeschossen.“ en „einen Politiker, einen Manager, einen Trainer abschießen“ hand op het hart bevestigen. Maar het is wel vreemd, dat Wilders, die zelf toch ook aan de grens opgroeide zo weinig van Duits blijkt te begrijpen. Of weet hij het best, maar heeft hij weer een hetze nodig?

Trackbacks

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: