Neofundamentalist – Hoe Trouw nieuws verzint

door Jan Dirk Snel

[Dinsdag 29 april 2014] Gisteren kwam het ochtendblad Trouw op pagina 3 met opmerkelijk nieuws. “Bijna helft jonge christenen is ‘neofundamentalist’“, luidde de kop. (Hier overigens de webversie.) Het ging over een nieuw rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau, ‘Geloven binnen en buiten verband‘, geschreven door Joep de Hart. In de Verdieping volgde op pagina 6 en 7 nog een iets langer stuk over het rapport: ‘De duivel is weer terug‘.

Enigszins gechargeerd
Naar aanleiding van beide artikelen zond ik het volgende briefje naar de krant (waarbij ik de concrete verwijzing naar de koppen nu weglaat, omdat ik die hierboven net genoemd heb):Fundamentals

In het SCP-rapport ‘Geloven binnen en buiten verband’ zou Joep de Hart volgens Trouw (28 april) een nieuwe term munten voor ‘jonge orthodoxe katholieken en protestanten’: de neofundamentalist.
Dat is onjuist. Het begrip neofundamentalisme is al langer in omloop, Joep de Hart noemde het zelfs nog even in zijn inauguratie in 2011 en als hij in het rapport over een ‘neofundamentalistische reactie op processen van individualisering’ schrijft, verwijst hij nadrukkelijk naar bestaande literatuur.
Verder gebruikt De Hart het begrip nog één keer, namelijk als hij het heeft over de “tekenen onder de kerkjeugd van wat enigszins gechargeerd een hang naar ‘neofundamentalisme’ kan worden genoemd”. Drie dingen vallen daarbij op: De Hart zet de term tussen aanhalingstekens, heeft het over een optie (wat ‘kan’, kan immers ook anders) en voegt er nog eens de woorden ‘enigszins gechargeerd’ aan toe.

Vanmorgen plaatste Trouw mijn briefje, maar met weglating van de laatste alinea. En het zal iedereen duidelijk zijn dat het daar nu net om gaat. Het was immers helder dat de krant op de loop was gegaan met een term die in het rapport bijna terloops en dan met de nodige voorzichtigheid werd gebruikt en die bovendien slechts twee keer voorkwam in een tekst van ruim zestigduizend woorden.

Orthodox
Vanmorgen kwam Trouw op pagina 8 met een vervolgberichtje: ‘Het SCP-onderzoek naar geloof zegt niets over praktijk‘. De onderkop vertelt de essentie al: ‘Antropoloog Miranda Klaver heeft bezwaar tegen term neofundamentalist’. Het begint zo:

‘Bijna de helft van de jonge christen is neofundamentalist. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) kwam gisteren met een rapport over het ‘harde-kern-effect’. Er wordt minder geloofd, maar wel fanatieker.’

En een eindje verderop lezen we:

‘Antropoloog Miranda Klaver kent de neofundamentalist al wat langer. Zij doet aan de Vrije Universiteit onderzoek naar jonge evangelische gelovigen.
Wie is de neofundamentalist? Hoe denkt die bijvoorbeeld over homoseksualiteit, abortus, of vrouwenrechten?
“Ik heb bezwaar tegen de term ‘neofundamentalist’. Het gaat gewoon over orthodoxe gelovigen. Naar hun morele overtuigingen is in dit onderzoek niet gevraagd. Mensen kregen alleen meerkeuzevragen over vijf dogma’s. Daarmee weet je erg weinig. Wat moet je je voorstellen bij de duivel? Komt dat overeen met middeleeuwse plaatjes? Is het iets abstracts? Die dingen krijg je niet met algemene vragen boven water. Daar is kwalitatief onderzoek voor nodig.”‘

Het is verder zonder meer een zinvol interviewtje, waarin Miranda Klaver uitlegt dat het onderzoek naar de leer vraagt en dat je dan niets te weten komt over de beleving.

Verzinsel
Maar de handelwijze van Trouw blijft natuurlijk merkwaardig. De ene dag verzint men de neofundamentalist en de volgende dag laat men een deskundige uitleggen dat dat geen goede aanduiding is. Maar ondertussen doet de krant nog steeds alsof het om een typering van het SCP gaat, terwijl Joep de Hart toch duidelijk opmerkte dat een dergelijk gebruik ‘enigszins gechargeerd’ is.

Op zich kan een godsdienstsocioloog of religiewetenschapper het begrip fundamentalisme natuurlijk best in een zakelijke zin gebruiken, maar ook dan blijft het het probleem dat de gevoelswaarde van het woord in het maatschappelijk debat ongunstig is. Het woord mag dan afkomstig zijn van de tussen 1910 en 1915 verschenen negentigdelige brochureserie The Fundamentals en oorspronkelijk ook een zelfaanduiding zijn geweest, inmiddels fungeert het in het publieke vertoog vooral als scheldwoord, waarbij dankzij zogenaamde ‘islamitische fundamentalisten’ de associatie met geweld al snel opkomt. De keuze van Trouw gisteren om die ene term neofundamentalisme zonder toelichting uit het rapport te lichten, getuigde dan ook duidelijk van kwade trouw.

En dat geldt ook voor de keuze van vanmorgen om doodleuk op hetzelfde spoor verder te gaan en niet te vermelden dat het hier om een verzinsel van de eigen redactie ging. Het was heel wat eleganter geweest als de krant vandaag gerectificeerd had. Dat zou vertrouwen wekken.

Het is nu wachten of Trouw de benodigde moed de komende dagen alsnog op kan brengen.

Naschrift (donderdag 1 mei 2014, 16.30 uur)
Inmiddels heeft Joep de Hart zelf gereageerd met een stuk op de site Nieuwwij (of: Nieuw W!J). En hij merkt het nu zelf op: “het rapport Geloven binnen en buiten verband gaat niet over ‘neo-fundamentalisme’ (Trouw). Het gaat evenmin over ‘fanatieke christenen’ (NRC Handelsblad). Dat ik het begrip neofundamentalisme ‘gemunt’ zou hebben is natuurlijk al helemaal onzin.” En iets verderop: “Ik vind dat je met kwalificaties als ‘neo-fundamentalisme’ en ‘fanatiek’ uiterst voorzichtig moet zijn, al helemaal in het hedendaagse Nederland. Ze zetten mensen op het verkeerde been. Dat een deel van de jeugd weer vaker naar de kerk gaat of christelijke geloofswaarheden onderschrijft, heeft natuurlijk helemaal niets te maken met bijvoorbeeld moslimradicalen – en dat is toch de suggestie die zo wordt gewekt.” Maar ik zou zeggen: lees zijn stuk vooral zelf, vooral omdat het ook gaat over de vraag waar het rapport dan wel over gaat.

Tweede naschrift (zaterdag 3 mei 2014, 14.05 uur)
Een vervolg is vandaag afzonderlijk verschenen: Krampachtig – Hoe het Trouw moeite kost een misser toe te geven. Een deel van de tekst heeft hier vandaag kort gestaan in de vorm van een tweede en derde naschrift. Met elkaar maakten al die naschriften zo’n rommelige indruk dat ik maar besloten heb er een afzonderlijk stukje van te maken.

(138)

5 Responses to “Neofundamentalist – Hoe Trouw nieuws verzint”

  1. Mijn voorspelling: nee. Sinds een paar jaar is ook Trouw de populistische toer opgegaan: aantrekkingskracht is belangrijker dan feitelijke juistheid.

    Mark Nieuweboer

Trackbacks

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: