Een defensieve actie – Over de Russische overname van de Krim

door Jan Dirk Snel

Guy Verhofstadt en Hans van Baalen hadden dus toch gelijk. ‘We have won, we have won’, verkondigde Verhofstadt op donderdagavond 20 februari 2014 voor een enthousiaste menigte op het Plein in Kiev, waarna Van Baalen hem met gebalde vuisten kort en krachtig aanvulde. ‘Poetin heeft verloren’, legde hij drie dagen later in een persbericht nog even uit.

Defensief
Daar waren ze het in Moskou zeker mee eens, al is het de vraag of het optreden van de heren behalve aan een handvol twitteraars verder erg is opgevallen. Poetin en de Russische politieke top konden dat zelf ook wel bedenken. Het is misschien alleen niet zo verstandig en vooral weinig kies om een verliezer zijn verlies ook nog eens in te peperen.

BaalenVuist

De vuist van Hans van Baalen, Maidan te Kiev, 20 februari 2014

De Russische overname van de Krim lijkt vooral een defensieve actie. In feite erkent Poetin daarmee dat Oekraïne voortaan tot de westerse invloedssfeer behoort. Rusland beroept zich weliswaar op het verzoek van de naar zijn oordeel onwettig afgezette president Janoekovitsj, maar erkent tegelijk ook dat zijn dagen voorbij zijn. Realisme heet dat en dat is wat het gehele Russische optreden kenmerkt.

De Krim, zo rond 1771 door Catharina onder luide toejuiching van Voltaire – die echter diep teleurgesteld was dat ze ook het oude Griekenland van Demosthenes en Sophocles niet meteen veroverde en die er op gerekend had dat ze ‘Troje zou herbouwen’ – op de Osmanen veroverd, in 1773 geannexeerd en in 1954 door Chroesjtsjov als blijk van vriendschap achteloos weggegeven, wilde Rusland niet definitief uit handen geven. De vriendschap is ten einde, dan het geschenk terug, dat is het wel zo ongeveer. De tamelijk geweldloze en mogelijk tijdelijke overname van het schiereiland betekent dan ook vooral dat men er nog uithaalt wat erin zit. De rest is toch verloren. (Ik ga er maar vanuit de Krim zich tijdens een referendum eerst onafhankelijk verklaart en zich dan bij Rusland aansluit, al staat dat nog niet echt vast en is het mogelijk dat het Russische ingrijpen uiteindelijk minder ver gaat, tenminste als men Poetin op zijn woord, dat Rusland niet op annexatie uit is, gelooft.)

Boter
Natuurlijk is het Russische optreden niet in overeenstemming met het internationaal recht en specifiek niet met het Memorandum van Boedapest uit 1994, ondertekend door de Verenigde Staten, de Russische Federatie en het Verenigd Koninkrijk. Het ligt dan ook voor de hand dat het Westen – om dat onheldere begrip dat vooral aangeeft hoe slecht ‘wij’ eigen weten wie we zijn, nog maar eens te gebruiken – protesteert. Men kan moeilijk anders. Maar erg overtuigend klinkt het uiteraard ook niet, want men begrijpt het ingehouden Russische optreden uiteraard maar al te goed.

En de westerse landen beseffen uiteraard maar al te goed hoeveel boter ze op hun hoofd hebben. In 1991 en 1992 stonden ze de onafhankelijkheid van Slovenië en Kroatië al heel snel toe en in 1999 maakten ze Kosovo met wapengeweld de facto zelfstandig. (En omdat de natiestaat nu eenmaal de democratische standaard is, was het wellicht nog onvermijdelijk ook. Democratisering is vaak gewelddadig.) De Verenigde Staten veronachtzaamden het internationaal recht als dat goed uitkwam en soms was dat nog tamelijk begrijpelijk ook. Waarom zou Rusland dan niet de bevolking op de Krim mogen beschermen, ook al weten we dat de redenen die men opgeeft, grotendeels quatsch zijn? Uiteraard gaat het Rusland niet om mensenrechten, maar om macht, maar vooralsnog lijkt het wel om een zeer ingehouden, bismarckiaans aandoende machtspolitiek te gaan. En ja, de inmiddels geminimaliseerde Krim-Tataren zijn het slachtoffer. Stalin heeft zich nu eenmaal niet erg aan de beloften van Catharina uit 1783 gehouden.

Andere wereld
Wat de crisis vooral laat zien, is dat het trekken van historische parallellen als gewoonlijk alleen maar uitwijst hoezeer de wereld veranderd is. De Eerste Wereldoorlog ontstond, nadat Oostenrijk-Hongarije het kleine Servië op nogal dubieuze gronden de oorlog verklaard had, waarna Rusland tot algehele mobilisatie overging en Duitsland dat land de oorlog verklaarde. Maar Servië lag destijds toch nog een aardig eind van het Russische grondgebied af.

En tot 1989 reikte de invloedssfeer van de Sovjet-Unie nog tot een paar honderd kilometer van de Nederlandse grens. Bij Helmstedt lag de grensovergang met het Oostblok. Vergelijkingen met de inval in Hongarije in 1956 of Tjechoslowakije in 1968 zijn al evenzeer buiten de orde als met het uitbreken van de Grote Oorlog in 1914. Toen, in ’56 en ’68, probeerde de Sovjet-Unie het Warschaupact overeind te houden, nu probeert men alleen nog een restje macht, de basis van de Zwarte Zeevloot, te redden, een gebied dat na goed twee eeuwen al ‘duizend jaar’ tot Rusland blijkt te behoren.

Wie dan ook over een nieuwe Koude Oorlog begint, heeft er weinig van begrepen, als het al niet om pure hypocrisie gaat. En wie klaagt over de zwakte van de EU, de VS of de NATO heeft het ook niet echt begrepen. Wat kon men dan wel doen? Het is zoals Verhofstadt en Van Baalen wat al te luidruchtig verkondigden: de EU en het westen hebben gewonnen. Men heeft nu alle kansen om uitgebreidere banden met Oekraïne aan te knopen. Het afspringen van het handelsakkoord was de aanleiding voor de protesten en nu heeft men de ideologische buit alsnog binnen.

Westen
Mits men uiteraard tactisch optreedt. Oekraïne is nu het terrein van William Hague, John Kerry en Europese politici. Dat de nieuwe president Oleksander Toertsjinov een evangelische baptist is en soms voorgaat in kerkdiensten, geeft aan hoe westers en vooral divers dat land inmiddels is. (Wat was de historische functie van het communisme, vroeg Philip Jenkins eens. Antwoord: grote congreszalen voor evangelische megakerken bouwen.) Rusland heeft Oekraïne ideologisch uit handen gegeven en dat is heel wat voor wie bedenkt dat de oosterse orthodoxie haar oorsprong dateert op de massale doop in de Dnjepr in 988.

Het heeft er alle schijn van dat de scheidslijn tussen oost en west, waar Samuel Huntington in zijn befaamde en strijk en zet foutief geïnterpreteerde boek waarin hij waarschuwde tegen een botsing tussen beschavingen, zo’n belangrijk voorbeeld van maakte, niet zo hard is. (Die culturele botsingen bestaan overigens wel, maar ze zijn regionaal beperkt en sleuren niet hele beschavingen mee, dat was Huntingtons werkelijke misverstand.) De nieuwe macht komt niet alleen uit het westen, maar ook uit het oosten en in het oosten is men ook verdeeld. Zolang Rusland tevreden is met de Krim, moet het best kunnen lukken om de verdere integriteit van Oekraïne te bewaren. En uiteraard zal men de handelsbetrekkingen van dat land met Rusland niet moeten veronachtzamen. Leidende politici mogen nu eenmaal niet zeggen wat elke nuchtere analist wel denkt, maar symbolisch protest tegen het Russische optreden zal moeten samengaan met praktische samenwerking.

Normaliteit
Wat de hele affaire ook aantoont, is hoe belangrijk het is om op een normale en realistische wijze met Rusland om te gaan. De Russische zorgen over nationalisme en ultrarechts in Oekraïne vormen uiteraard deels machtspolitieke argumenten, maar er zit zonder meer ook een serieuze ondertoon in. Daarbij moet men de Rechtse Sector niet verwaarlozen, maar de invloed ook niet overdrijven. En ook vanuit het westen mag men wel eens wat meer begrip hebben voor het wereldbeeld in Lviv, dat honderd jaar geleden nog het Oostenrijkse Lemberg was, of Kiev. Wie klem zat tussen Hitler en Stalin en dus door de hond of de kat gebeten werd, stond voor andere keuzes dan waar Nederlanders tijdens de Bezetting voor stonden.

Het antwoord is dus dialoog en een normale omgang, zowel met Oekraïne als met Rusland. Nu blijkt hoe loos het geschreeuw om een boycot bij de Olympische Winterspelen was en hoe onverstandig het wegblijven van veel staatshoofden was. Nederland koos met het gaan van de koning en de koningin en de premier in ieder geval de juiste weg. Men moet zich geen illusies maken over snelle invloed. De Russen hebben hun wereldbeeld en in die zin raken ze noch van vermaningen van wie wel komt, noch van ostentatief wegblijven onder de indruk. Maar op de langere termijn werken gewone relaties domweg beter. De wereld is nu eenmaal niet naar ons beeld en gelijkenis ingericht.

Ook als het om mensenrechten gaat, zul je eerst realistisch moeten zijn. In die zin deugt de vaak gebruikte tegenstelling tussen intentionalisme en consequentialisme, door onwijsgerige geesten ook wel Gesinnungs– en Verantwortungsethik genoemd, ook niet. Bij morele oordelen gaat het altijd (ook) om de intentie, maar die is pas echt goed als de consequenties ook eerst naar vermogen ingeschat worden. Protesteer dus tegen de ongehoorde, dispropotionele bestraffing van Pussy Riot, maar doe ook niet alsof de leden ‘alleen maar’ aan vrije meningsuiting deden. Nee, ze troffen met hun onbeschoftheid Russen in het diepst van hun ziel, maar ze dan een kerk die ze ontheiligen, uitzetten en hooguit een kleine boete geven wegens verstoring, is meer dan genoeg. En kom op voor de rechten van homoseksuelen, maar verwaarloos niet hoe veel Russische burgers erover denken. Het is wat al te gemakkelijk om Poetin als een ‘dictator’ weg te zetten. Hij beseft maar al te goed wat het Volksempfinden is, meteen een reden waarom hij nu trouwens – de actie is niet populair – niet verder zal gaan, als dat machtspolitiek niet nodig is.

Inhalig
Je hoeft de Russische regering nu geen gelijk te geven, ook al begrijpen we het optreden op de Krim maar al te goed. Maar laat het westen zich vooral ook realistisch betonen, ook als het juridisch zuiver protesteert. In Russische ogen zijn de VS en de landen van de EU hypocriet en inhalig. Op vrijdag 21 februari en zaterdag 22 februari lieten Sikorkski, Steinmeier en Fabius blijken dat ze de overeenkomst tussen de Oekraïense president en de oppositie die ze die dag in Kiev ondertekend hadden, niet serieus namen en als een vodje papier beschouwden. Ook al wisten ze dat er na de vlucht van Janoekovitsj niets meer te redden viel, ze hadden toch beide partijen horen op te roepen zich aan het verdrag te houden. Het is de vraag of dat voor de uiteindelijke Russische beslissing veel uitgemaakt gehad – mogelijk lag het scenario al klaar – maar het was voor Moskou zeker een nieuw blijk van Europese onbetrouwbaarheid.

De ander in zijn wantrouwen versterken is nou ook weer niet nodig. Al sinds 1989 weet Moskou hoe inhalig de VS en de Europese landen zijn en hoe weinig beloften voor het westen betekenen. Ik schrijf dit nu uit het hoofd, maar ik meen dat er na 1989 door politici wel beloften gedaan zijn omtrent uitbreiding van militaire (en economische) invloedssfeer in Oost-Europa, die daarna gebroken zijn. En ja, ik besef dat er naar ons besef vaak een groot verschil is. De EU komt voort uit een oprecht streven naar vrede en veiligheid en daarom besloten zes Europese staten vanaf 1950 om specifieke bevoegdheden af te staan, omdat ze wisten dat hun soevereiniteit beter gewaarborgd was als een buur ook wat specifieke macht afstond. Ook de uitbreiding van de EU naar het oosten heeft niet alleen met belangen, maar ook veel met oprecht idealisme te maken. Maar besef wel dat niet iedereen ons wereldbeeld deelt. Dat van Poetin lijkt misschien nog wat meer op het wereldbeeld dat een eeuw geleden ook in ons deel van Europa nog overheersend was. Maar reken daar dan mee. Pas dan kun je zowel moreel, juridisch als pragmatisch effectief handelen.

Mis
Maar ik kan het natuurlijk helemaal mis hebben. Mocht Rusland toch gaan stoken in oostelijk Oekraïne of de rest van dat land, buiten de Krim, binnenvallen, dan moeten een aantal van mijn overwegingen over. Nu kunnen we alleen maar concluderen dat Rusland zijn nederlaag erkend heeft en heel realistisch nog iets uit de verloren inboedel probeert te redden.

(133)

Naschrift (17.30 uur)
De vierde alinea heb ik aangevuld. Ik was er tijdens het schrijven wellicht iets te veel vanuit gegaan dat de Russische overname definitief is. Dat lijkt me nog steeds goed mogelijk, maar zeker is dat nog niet. Men hoeft Poetin niet zonder meer te geloven, maar het lijkt me duidelijk hoe voorzichtig het Russische optreden is – en dus ook hoe buitensporig diverse Westerse reacties zijn, waaronder in dit geval helaas ook die van de meestal zo rustige, radicaal afwachtende Angela Merkel. Dat Poetin zijn hoofd verloren heeft, dat gelooft echt geen zinnig mens.

5 reacties to “Een defensieve actie – Over de Russische overname van de Krim”

  1. De vraag of dit een defensieve dan wel offensieve actie is lijkt me irrelevant. Waar dit om gaat – net als een paar jaar geleden met het Russisch-Georgische conflict – is het aloude spelletje van invloedssferen afbakenen.

    “grotendeels quatsch zijn”
    Niet heel erg quatsch. Natuurlijk, zoals altijd in de internationale politiek (herinneren we ons nog de redenen die Bush opgaf toen hij Irak binnenviel?) zijn ze er achteraf bij gezocht. Alleen zijn Putin’s redenen heel wat beter in de feiten gestoeld dan die van Bush. De meerderheid (sorry, Krim-Tartaren) van de bevolking op de Krim is nu eenmaal pro-Russisch.

    “De rest is toch verloren”
    Dat is nog maar de vraag. Men is blijkbaar al vergeten dat Janukovitsj toch echt via verkiezingen gekozen werd. Blijkbaar geniet zijn pro-Russische koers grote steun in de Ukraine en dat is heus niet zomaar weggesmolten, vooral niet in het oosten van het land.

    “Rusland heeft Oekraïne ideologisch uit handen gegeven”
    Daar geloof ik niets van. Om en nabij de helft van de Oekraiense bevolking is lid van de Oekraiens-Orthodoxe Kerk, die onder het Moskou Patriarchaat valt. Ook dat is een teken dat een substantieel deel van de Oekraiense bevolking Russofiel is.

    “Zolang Rusland tevreden is met de Krim”
    Geen analyse is compleet zonder een voorspelling. Ik denk niet dat Putin de Krim wil overnemen. Dat is niet eens in zijn belang, want Rusland zelf heeft eveneens tal van autonome republieken (denk aan Tsjetsjenië). Wat Putin wil is een regeling waarbij de Russische belangen gegarandeerd blijven. Het is mooi meegenomen dat dat samenvalt met het behartigen van de belangen van een groot deel der Ukraïners. Die zijn uiteraard ook de wig waar Putin op hamert.
    Merkwaardig genoeg is een dergelijke regeling in het belang van het land zelf ook. Wil het land stabiel worden dan zal het moeten balanceren tussen Rusland en de EU. Speelt het het spel slim (Malta was er tijdens de Koude Oorlog goed in, met ontwikkelingsprojecten uit de SU, China, de VS en Europa) dan kan het profiteren door beiden tegen elkaar uit te spelen. Maar om dat voor elkaar te krijgen moeten de Ukraieners zelf consensus zien te bereiken betreffende hun buitenlandse politiek. Daar zie ik het nog niet van komen.
    Het zal dus nog wel een tijdje onrustig en spannend blijven.

    “een oprecht streven naar vrede en veiligheid”
    Zolang in de internationale politiek nog altijd het recht van de sterkste geldt geef ik nul komma niets om intentionalistisch-morele en om juridische argumenten. De EU heeft betreffende de Ukraïne een gemeenschappelijk belang met Rusland: stabiliteit. Dat moet het doel zijn van Russisch-Europees overleg en kan alleen bereikt worden als beide Ukraiense partijen hun belangen deels behartigd zien.

    “of de rest van dat land binnenvallen”
    Daar geloof ik niets van. Wat ik heb begrepen van de berichtgeving is dat Putin een paar duizend Russische soldaten naar de Krim heeft gestuurd en een paar oostelijke grensovergangen heeft overgenomen. De Krim is iets kleiner dan België; Hitler kwam in mei 1940 met zowat drie miljoen man aanzetten.
    Terecht of onterecht – het was wel de westers-georiënteerde factie in de Ukraïne die aan het stoken sloeg. Putin gebruikt precies hetzelfde middel plus vertoont een paar spierballetjes.

    Mark Nieuweboer

  2. Zowel Jan Dirk Snel als Mark Nieuweboer missen de essentie van het probleem dat door de Russische actie is ontstaan.
    Zij gaan in op de redenen die Poetin heeft om de Krim (in een of andere vorm) deel uit te laten maken van Rusland. Die redenen zijn ten dele nog wel te begrijpen, namelijk het feit dat een meerderheid van de bevolking van Russische origine is, en dat het er tenminste op lijkt dat deze groep aansluiting bij Rusland wenst.
    De vraag is of dat een rechtvaardiging is voor het binnenvallen van een souvereine staat.
    Het antwoord dat er altijd achteraf redenen worden aangevoerd ter rechtvaardiging van een militaire inval voldoet niet. Dat is niet meer dan een constatering. Het punt is dat de rechtvaardiging die er al dan niet is, kan betekenen dat er wel of geen casus belli wordt gezien door andere landen.
    Je kunt wel zeggen dat internationale politiek wordt bepaald door de feiten die staten creëren, maar dan zeg je eigenlijk niets. Want het gaat er om hoe andere staten reageren. En dan spelen de volgende aspecten een rol: hoe reëel zijn de voor de actie aangevoerde redenen, welke interstatelijke afspraken zijn er gemaakt, welke tegenacties zijn er mogelijk, wat zijn de gevolgen van nemen/niet-nemen van tegenacties.
    De beide eerste aspecten zijn van morele en van juridische aard, de beide laatstgenoemde van machtspolitieke aard.
    De aangevoerde reden, dat de Russische bevolking op de Krim werd bedreigd, is zonder meer een smoes en geen rechtvaardiging voor de invasie. Feitelijk werd die bevolkingsgroep helemaal niet bedreigd. Juridisch is de invasie zowel een schending van het volkenrecht, als van de in 1994 door Rusland verstrekte garantie dat de toen bestaande grenzen van Oekraïne gerespecteerd zouden worden, alsmede de garantie dat Rusland geen geweld of dreiging met geweld zal gebruiken tegen Oekraïne. Rusland heeft dus laten zien dat hun handtekening onder een verdrag geen enkele waarde heeft. In morele zin kan nog worden toegevoegd dat er geen enkele rekening is gehouden met de wens van de niet-Russische bevolking van de Krim, terwijl dat 40% van de bevolking betreft; dat er een groot risico op bloedvergieten is genomen (en nog wordt genomen), welk risico door de zelfbeheersing van de Oekraïense troepen (ingegeven door realisme over hun kansen) gelukkig nog niet is verwerkelijkt; dat de bevolking zeer agressief is tegen iedere niet-Rus en geen waarnemers duldt, daarbij Oekraïense medebewoners en buitenlanders voor fascisten uitmaakt en tegelijk aantonend dat vooral zij zelf van fascistische neigingen getuigen.
    De ook door Poetin gebruikte rechtvaardiging dat de nieuwe regering in Kiev niet legitiem is, en dat het akkoord met Janoekovitsj gerespecteerd had moeten worden, deugt natuurlijk evenmin.
    Op de eerste plaats heeft Rusland geen recht van spreken, aangezien de Russische vertegenwoordiger bij de onderhandelingen tussen Janoekovitsj en oppositieleiders juist weigerde het akkoord mede te ondertekenen. Belangrijker nog is dat Janoekovitsj is afgezet door het parlement van Oekraïne, en dat gaat boven een akkoord tussen enkele personen. Het parlement had zeer goede redenen voor dat besluit, nu was gebleken dat de president zowel een grote graaier is die zichzelf en zijn kliek extrmee verrijkte, als dat hij bevel had gegeven om de demonstraties met geweld te beëindigen en daarbij demonstranten te vermoorden (nota bene nadat die als gebaar van geode wil het bezette stadhuis hadden ontruimd). Maar bovenal is de regeringsvorming in een autonome staat geen reden voor een invasie door een buurland.
    De Russen op de Krim hadden een politiek proces in gang kunnen zetten om meer zelfstandigheid of aansluiting bij Rusland te verkrijgen. In plaats daarvan kozen zij met Poetin voor een met militaire agressie afgedwongen ‘oplossing’. De Russische invasie is dus gebaseerd op pure machtspolitiek. Vanuit morele en juridische invalshoek is er geen enkele rechtvaardiging. De vraag is in hoeverre de rest van de wereld bereid is om hier tegen op te treden. Daarbij moet het wel degelijk in ogenschouw worden genomen dat er een reëel risico bestaat dat Rusland ook in het oosten van Oekraïne landjepik gaat spelen. Als dat gebeurt, is het nauwelijks voorstelbaar dat dat zonder bloedvergieten zal gaan.
    En in ieder geval is het zeer verontrustend dat een staat met de omvang en macht van Rusland op deze wijze te werk gaat. Ieder verstandig mens zou daar sterk op tegen moeten zijn.

  3. Voorspelling niet uitgekomen. EU en NAVO kunnen daarom maar beter gaan nadenken hoe de Baltische staten te beschermen en hoe de Oekraine in het veiligheidsbeleid past. De afgekondigde sancties – inclusief die van de VSA – zullen niets uithalen.

  4. Op 7 maart plaatste ik hier een reactie, die echter niet zichtbaar is geworden. De zelfde tekst heb ik ook op 8 maart naar uw chello-emailadres gemaild. Kunt u aangeven waarom deze niet is geplaatst?

    • Waarde Marcel Buurman, de vraag was zeer terecht. De reden dat de reactie van 7 maart niet geplaatst was, was dat die om mij onbekende redenen door het systeem van WordPress in het spamvak was beland, zoals dat nu ook met uw vraag hierover gebeurd was. In dat vak kijk ik maar zelden en meestal zit er echt spam in, nog afgezien van het feit dat ik soms tijdenlang niet in het menu van deze weblog kijk, als ik niets plaats. Meldingen over reacties ontvang ik per e-mail, maar spam wordt niet gemeld. Maar nu keek ik min of meer toevallig toch een keer in het spamvak en toen pas zag ik uw reacties.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: