De nazi als geus – Over taalnazi’s en andere onaangename lieden

door Jan Dirk Snel

[Vrijdag 6 september 2013] Het begon bij het Litouws. Bij die taal begint, althans in de taalkunde, menige verhandeling omdat ze nog allerlei heerlijk ‘ouderwetse’ kenmerken heeft, waaronder een uitgebreid naamvallensysteem, waar zelfs buitenlandse eigennamen zich naar dienen te voegen. Zo heten de vorige twee presidenten van de Verenigde Staten van Amerika in Litouwen Bilas Klintonas en Džordžas Bušas en gaat de huidige daar voluit als Barakas Huseinas Obama door het leven.

Gisteren meldde NOS op 3 dat er in Litouwen een heuse taalpolitie zou bestaan. Het was een berichtje op grond van een item in het programma ‘Nieuwe Feiten’ op het Vlaamse Radio 1 van de dag ervoor over de Staatscommisie voor de Litouwse Taal (VLKK), die vooral een regulerende taak lijkt te hebben (en Albert Heijn bij vestiging in Litouwen vast en zeker tot Albertas Heijnas of zoiets zou omdopen). In de wettelijke regeling zie ik onder de bevoegdheden niet direct iets over het opleggen van boetes staan of iets anders dat aanleiding geeft om de commissie als taalpolitie te bestempelen, maar kennelijk heeft een rechtbank of hebben rechtbanken in Litouwen ooit wel eens boetes – administratieve, neem ik dan aan – opgelegd. Echt nieuw nieuws was het berichtje in ieder geval niet, eerder een geval van binnen-Europees ‘oriëntalisme’: zie toch eens hoe gek ze elders doen! En vooral ook van zelf even ‘lekker gek’ doen, want dat de kop – ‘Litouws tikfoutje? Betalen’ – letterlijk waar geweest zou kunnen zijn, dat zal de betreffende redacteur heus niet gedacht hebben. Overdrijven is ook een kunst.

Exif_JPEG_PICTURE

De filosoof dr Tobie Goedewaagen (1895-1980) ontwikkelde zich in de jaren dertig tegelijk tot hegeliaan en nationaalsocialist. Hij had ook verstand van talen en na de oorlog doceerde hij Grieks en Latijn. Het heeft weinig zin hem een taalnazi te noemen.

Taalnazi
Toen Huub Bellemakers op Twitter gisteren naar het stukje verwees met de opmerking ‘Dit is echt bezopen. En niet alleen omdat ik een hekel heb aan taalnazi’s’, ontlokte dat aan Sjoerd van Hoorn deze reactie (1, 2):

‘Het woord ‘taalnazi’s’ vind ik weerzinwekkend. De Nazi’s hebben de Duitse taal vervormd tot een repressief middel. Wat taal vd Nazi’s: ‘Gleichschaltung’, ‘Entartet’, ‘Judenrein’. Taalpuristen #taalnazi noemen is walgelijk.’

En na een korte uitwisseling besloot hij een stukje te schrijven, dat tegen het eind van de middag verscheen op The Post Online onder de titel ‘Taalnazi’s: een merkwaardig geval van Godwin‘, waarin hij uitlegt waarom hij het woord taalnazi als aanduiding voor een (actieve, anderen lastige vallende) taalpurist nooit meer wil horen. Ik ben het eigenlijk wel met hem eens, al moet ik er wel bij zeggen dat hij alle nadruk op de meest zwarte kanten van het nationaalsocialisme legt, het totalitaire van het systeem, het moorden ook. Op zich vanuit hedendaagse perspectief terecht, maar het kan je wel beletten om de meer verheven motieven waarom mensen destijds voor deze ideologie kozen, te onderkennen. Ik bedoel maar, onlangs las ik de biografie van de filosoof Tobie Goedewaagen (1895-1980), in de oorlog de man achter de gelijkschakeling van de pers en de Kultuurkamer, van de hand van Benien van Berkel en in de ondertitel omschrijft ze hem terecht als een ‘onverbeterlijke nationaalsocialist’, terwijl hij toch eigenlijk geen mens ooit fysiek of rechtstreeks kwaad heeft gedaan; hij wilde wel het volk verheffen – door schone kunst en door opbeurende journalistiek. Kortom, een nazi kon ook gewoon iets denken zonder te moorden. Maar dit terzijde.

De vraag die bij mij opkwam, is waar die uitdrukking taalnazi nu eigenlijk vandaan komt en sinds wanneer het woord gebruikt wordt. Ze wordt zeker niet alleen als scheldwoord gehanteerd. Nee, lieden die anderen ongevraagd met hun aanmerkingen en verbeteringen aangaande taalgebruik lastig vallen, noemen zichzelf vaak trots taalnazi. Het is een soort geuzennaam geworden. Als we op Google afgaan, kwam het woord bijna tien jaar geleden al voor. Op 6 januari 2004 meldde iemand op een Belgische weblog dat het ‘straf’ was ‘aan den toog uitgekafferd te worden voor taal-nazi’. (De twee resultaten die Google uit 2001 en 2002 lijkt te bieden, lijken me in werkelijkheid van recenter datum.)

De laatste jaren moet de term vrij gangbaar zijn geworden. Op 23 oktober 2010 maakte Jaap de Berg in zijn taalrubriek in Trouw melding van een (genomineerde) site die Taalnazi zou heten en ‘gejeremieer over twitterfeilen’ zou bieden. Daarmee weten we nog niet wat de (toenmalige) URL van die site was. Wel leert de SIDN ons we dat iets later dat jaar, op 7 december 2010, Reli-Update van Peter van Zoest de domeinnaam taalnazi.nl liet registreren. Wie daar nu op klikt, wordt doorgelinkt naar reli-update.blogspot.nl van dezelfde heer Van Zoest, zelf bekend vanwege zijn markante wijze van uiten en communiceren. Het twitteraccount taalnazi blijkt overigens opgeschort te zijn. [Toevoeging 8 september 2013: zie nu ook de reactie door Peter van Zoest hieronder.]

In het Duits lijkt de Sprachnazi, tenminste als we afgaan op Google, ongeveer gelijktijdig opgang gemaakt te hebben. ‘Soooo ein schlimmer Sprachnazi bin ich doch auch wieder nicht, oder?’ vroeg iemand zich op 5 januari 2005 op een forum af. Sprachnazi, zo leert de taalsite MundMische – ‘Spass an Umgangssprache und Sprichwörtern’ – ons, is de ‘Bezeichnung für Menschen, die auf übertriebene sprachliche Korrektheit achten’.

Engels
We moeten de andere kant op kijken, naar het Engelse taalgebied. Google leert dat al in mei 2000 de term ‘language nazi’ op een internetforum gebruikt werd. (Opnieuw moet men de resultaten van Google kritisch doornemen: de meeste Google-vermeldingen blijken bij nader inzien niets op te leveren.) En ook in het Engelse taalgebied is de uitdrukking tegenwoordig ruim bekend en wordt ze zelfs expliciet gedefinieerd, al is het de vraag of een omschrijving als ‘a culturally-intolerant person who complains when someone speaks a language other than the language of the referred-to person’, hoewel ongetwijfeld ook juist, wel de meest adequate is.

We moeten echter de blik breder richten. Als het om taalgebruik gaat, kent het Engels ook nog de Grammar Nazi. En volgens Wikipedia is dat ‘an individual noticing a grammatical mistake and correcting obsessively. “Grammar Nazis” usually correct any punctuation or spelling errors they find in a comment or post’. Dat lijkt ongeveer het equivalent en vooral ook het origineel van de taalnazi te zijn. Zus of broer Wiktionary biedt een enigszins vergelijkbare definitie: ‘(slang, idiomatic) A person who habitually corrects or criticizes the language usage of others, especially in situations where it is unnecessary e.g. an informal conversation’. Het zal Sjoerd van Hoorn goed doen dat er een aantekening aan toegevoegd is: ‘As actual Nazis practiced genocide and were responsible for the murder of millions of people during the Second World War, this use of the word may be considered to be offensive and in poor taste’.

Het is duidelijk dat deze figuur in het Engelse taalgebruik ouder is. Als we opnieuw Google raadplegen, dan zien we dat de term Grammar Nazi al in de jaren negentig in omloop was. (Weliswaar zijn ook nu lang niet alle resultaten betrouwbaar, maar er blijkt toch wel het een en ander over te blijven.) En al in 1999 komen we de Grammar Nazi bijvoorbeeld tegen in een gedrukt boek. Daarnaast komen we in dezelfde jaren ook al de Spelling Nazi tegen. En die blijkt in de gedaante van een bijzonder irritant type opvoeder zelfs al in 1990 de tekst van een heus boek gehaald te hebben.

Nazi’s
Maar we zijn er nog niet. Wat blijkt? Dat het hier niet om een enkele combinatie gaat, maar dat het woord nazi in het Engels in de afgelopen decennia een extra betekenis heeft gekregen. De website Oxford Dictionnaries omschrijft een nazi als volgt: ‘historical a member of the National Socialist German Workers’ Party; derogatory a person with extreme racist or authoritarian views; a person who seeks to impose their views on others in a very autocratic or inflexible way‘ . (De weergave heb ik iets aangepast.) En het blijkt dat de officiële OED (Oxford English Dictionary) die laatste omschrijving ook ongeveer zo kent: ‘hyperbolically. A person who is perceived to be authoritarian, autocratic, or inflexible; one who seeks to impose his or her views upon others. Usu. derogatory’. Vermeld wordt nog dat het oudste voorbeeld van dit gebruik aangetroffen werd bij P.J. O’Rourke, die het in 1982 in Inquiry over Safety Nazi’s had:

‘The forces of safety are afoot in the land. I, for one, believe it is a conspiracy— a conspiracy of Safety Nazis shouting Sieg Health and seeking to trammel freedom, liberty, and large noisy parties. The Safety Nazis advocate gun control, vigorous exercise, and health foods. The result can only be a disarmed, exhausted, and half-starved population ready to acquiesce to dictatorship of some kind.’

De man staat nu eenmaal niet bekend om zijn subtiliteit, zullen we maar voorzichtig opmerken. Ook de totaal losgeslagen en permanent in de hoogste staat van opwinding verkerende radioschreeuwer Rush Limbaugh blijkt er niet wars van te zijn anderen voor nazi uit te schelden. Hij noemt feministes kennelijk graag feminazi’s – grote geesten herken je steevast aan de originaliteit.

Het lijkt me overigens nog maar de vraag of dat hedendaagse, oorspronkelijk hyperbolische gebruik van nazi nog wel zo derogatory is, als het woordenboek wil. Hyperbolen slijten snel en overdrachtelijk gebruik verkeert al ras in alledaagsheid. Het begrip nazi werd kennelijk vooral met overdreven discipline en regelzucht geassocieerd, zoals dat vroeger wel het geval was met het adjectief Pruisisch. En van scheldwoord verkeerde het al snel in geuzennaam. Grammar Nazi of taalnazi veranderen al snel in ironische zelfaanduidingen en ook ironie slijt bij herhaaldelijk gebruik. Wie even wat zoekt, ziet dat je tegenwoordig allerlei soorten nazi’s hebt, die inzake bepaalde thema’s alleen maar streng of hinderlijk overijverig zijn. Je hebt dus tegenwoordig ook Health Nazi’sBeauty Nazi’s en Trafic Nazi’s. Overal waar regels of normen gelden, en waarschijnlijk vooral waar ze informeel gelden, kunnen er zogeheten nazi’s opduiken, die anderen met gretigheid de regels voor ogen houden.

De goede nazi
De ironie van het geval wil dat het begrip nazi zo juist met loffelijke, goede zaken verbonden wordt: met gezondheid, schoonheid, veiligheid, zorg voor taal en nog veel meer. De strengheid die ooit wreedheid kon betekenen, wordt dan niet meer gezien als louter afkeurenswaardig, maar in toenemende mate juist ook als prijzenswaardige ijver. In het Engelse taalgebied is die tendens nu kennelijk al drie decennia gaande en gegeven de grote invloed van het Engels op ons taalgebruik lijkt het welhaast onvermijdelijk dat de taalnazi nog wel even blijft en dat hij gezelschap van andere nazi’s zal krijgen, als die tenminste niet reeds rondwaren. Maar je hoeft je er met Sjoerd van Hoorn nu ook weer niet voetstoots bij neer te leggen. Een taalnazi blijft een onaangenaam mens, ook buiten de Haarlemmerhout. Erop wijzen dat het hier nu eenmaal om een ‘internetmeme’ gaat, lijkt me verder ook weinig behulpzaam.

Het vereist misschien wat creativiteit om voor een bemoeizuchtige taalverbeteraar een betere naam te verzinnen. Taalbemoeial klinkt misschien net iets te tam. Maar och, je kunt dat soort figuren in het algemeen maar beter negeren. Uiteraard kent de taal regels, maar ze dienen vooral om een goed wederzijds begrip mogelijk te maken. Wie een ander ongevraagd op diens vermeende veronachtzaming van de regels aanspreekt, laadt de verdenking op zich verder ook niet zo bar veel te melden te hebben. Kortom, ik kan heerlijk evenwichtig eindigen: ook de opmerking van Huub Bellemakers begreep ik wel.

Naschrift (17.35 en 17.55 uur)
Zoals dat wel vaker het geval is, zag ik ook nu na publicatie nog enkele feilen. Ik heb dus enige kleine correcties aangebracht. En ik heb het slot aangepast. Soms bedenk je iets net te laat.

Tweede naschrift (19.15 uur)
Op Twitter vroeg Ronald Klip me net: RonaldKnip

‘Ken je de Soup Nazi? Klassieke aflevering van Seinfeld, uit 1995. Toont dat nazi in de VS losser wordt gebruikt.’

Nee, die aflevering kende ik niet, althans niet dat ik me herinner, maar het is een uitstekende aanvulling bij het bovenstaande verhaal, die ik hier dan ook direct maar even doorgeef. Er blijkt een specifiek lemma van Wikipedia over te zijn: ‘The term “Nazi” is used as an exaggeration of the excessively strict regimentation he constantly demands of his patrons.’ En de hij is dan het personage dat de Soup Nazi heet. Fragmenten staan ook op YouTube. Enfin, dat soort dingen vindt men zelf wel. Dank aan Ronald Klip voor de effectieve wijze waarop hij me wijzer maakte!

Derde naschrift (19.25 uur)
De term die vanouds gebruikt werd, moet overigens criticaster te zijn. Het WNT omschrijft de betreffende figuur als een ”onredelijk, vitterig of onbevoegd criticus; muggenzifter.’ Waarmee we dan meteen nog een tweede alternatief hebben. Maar criticaster lijkt ietwat uitgewerkt te zijn en ik heb de indruk dat veel taalgebruikers het onderscheid met criticus nauwelijks zien. En ja, een muggenzifter heeft ook net een iets andere gevoelswaarde. Het lijkt een woord uit vriendelijker tijden, toen men althans verbaal behoedzamer of omzichtiger met elkaar omging.

Vierde naschrift (maandag 9 september 2013, 12.30 uur)
Het is misschien goed om mogelijke alternatieven op te sommen die tijdens twitteruitwisselingen naar boven kwamen. Evert te Winkel zou kiezen voor de term taalstasi, maar voegde er onmiddellijk aan toe dat die ‘toch wat van de scherpte’ van de taalnazi mist. Bart de Ruiter noemde taalterrorist of de Taaliban als vergelijkbare alternatieven en opperde vervolgens taaltiran: ‘klinkt al iets positiever en verwijst niet direct naar oorlog of extremisme’. Lot Oostveen meldde dat ze zelf ‘als iets vriendelijker klinkend alternatief’ taalteek of taalguerilla hanteert, waarna ze ook nog wees op ‘een mooi alternatief’ in het twitterprofiel van JudgeJoyce, te weten de taalzeloot.

 (119)

13 Responses to “De nazi als geus – Over taalnazi’s en andere onaangename lieden”

  1. Voor mij is nazi een scheldwoord en niets anders dus ik vind dat het gebruik ervan op zijn minst beperkt moet worden. Wat betreft taalpuristen: het hangt er maar net vanaf wat men eronder verstaat – iemand die iedereen wil verbeteren en niets anders te doen heeft, of iemand die zich ergert aan spelfouten in kranten en boeken (en, helaas, dat zijn er nogal wat). Men mag m.i. verwachten dat een krant of boek behoorlijk geredigeerd wordt maar dat schijnt niet meer zo te zijn – de goeie niet te na gesproken. Wat betreft de regels: die zijn er om gebroken te worden, maar dan moet men wel eerst die regels goed kennen, dan weet je waarvoor je de regels breekt. Dat is de vrijheid van de schrijver. Vriendelijke groeten, Maria Thomas-Franssens

    • Dank, Maria Thomas-Franssens. Bewust heb ik bij de ene keer dat ik de taalpurist noem, er tussen haakjes enige kwalificaties aan toegevoegd, omdat het bij de zogenaamde taalnazi niet gaat om het corrigeren als zodanig, maar om het ongevraagde en fanatieke van de wijze waarop dat gebeurt.

  2. Ik herinner me niet ooit het woord “taalnazi” te zijn tegengekomen, en ook geen andere samenstelling met “nazi”. Hoe dat komt weet ik niet, maar aan mijn interesse voor taal kan het niet liggen. Ik vind het intussen een interessante vorm van Engelse invloed.
    Verder betwijfel ik of “criticaster” ooit precies deze betekenis van “-nazi” heeft gehad. De klank en lengte van een woord zijn daarvoor zeker in dergelijke gevallen te belangrijk. Samenstellingen met “criticaster” zouden zich bijvoorbeeld nooit kunnen ontwikkelen tot een geuzennaam. Mijn eerste en ook tweede en derde gedachte is dat we hiervoor bij het woordje “frik” moeten zijn.

    • Er wordt wel gezegd, Arend Smilde, dat synoniemen niet echt bestaan. Elk woord heeft een eigen gevoelswaarde en ook als woorden elkaar meestal kunnen vervangen, doen er zich vaak toch nog enkele gevallen voor waarin dat niet lukt. Je hebt gelijk dat criticaster niet precies hetzelfde betekent. Het onredelijke deelt het woord wellicht met taalnazi, maar deze nieuwe term legt meer nadruk op het ongevraagde en fanatieke, komt mij voor. Het WNT omschrijft een frik als een ‘kleingeestige schoolmeester, vervolgens ook als spottend woord voor onderwijzer of leeraar in het algemeen. Vooral onder scholieren. Misschien in dit gebruik eene afkorting van schoolfrik.’ Het gaat hier om iemand die wel tot taak heeft om te corrigeren, maar dat op een kleingeestige wijze doet. Een taalnazi is juist iemand die vaak ongevraagd zijn aanmerkingen maakt. In die zin is er wel degelijk een samenhang met de opkomst van de zogenaamde sociale media: die maken het mogelijk om ongevraagd commentaar op iemands uitingen te leveren. Dat ongevraagde hoort er zelfs bij. Maar in dit geval gaat het dan om de combinatie van het ongevraagde en het overdrevene of fanatieke.

  3. Interessant stuk. Toevallig brak ik me de laatste dagen het hoofd over de betekenis en de herkomst van het woord taalfascisme, dat ik veel vaker tegenkom. Het zal wel ongeveer hetzelfde betekenen.
    Wat Litouwen betreft: waarom die Taalinspectie plots nieuws is, begreep ik ook al niet goed. Maar dat die administratieve boetes kan opleggen, en dat ook doet, staat buiten kijf. Dit artikel gaat erop in: http://www.sociolingvistika.lt/failai/PDF/vaicekauskiene_Good_Language.pdf. Zie vooral blz. 87.

  4. Boeiende lectuur. Als eerbetoon verwijst ‘taalnazi.nl’ nu naar een speciaal weblog hierover: http://taalnazi.blogspot.com. Met als eerste bericht een verwijzing naar dit taalblogje.

  5. Deze kan dan ook niet ontbreken😉 ‘Mitchell & Webb – Grammar nazi’ https://www.youtube.com/watch?v=1IvWoQplqXQ

  6. Zeer mooi onderwerpje.

    Zelf tracht ik wel zoveel mogelijk eigen taal te gebruiken, en dus onnodige leenwoorden te vermijden. Om de reeds ver gevorderde verloedering van onze taal tegen te gaan zal ik ook waar ik het nodig en nuttig vind, mijn mening trachten over te brengen.
    Om dit antwoordje voor te bereiden las ik daarom alles nog eens en schreef snel wat me opviel, van die aard:

    Taalpurist, corrigeren/correcties, criticaster, taalinspectie, genomineerde, registreren, gedefinieerd, irritant, originaliteit, geassocieerd, tendens, creativiteit, enz. Inderdaad, voorgaand lijstje is zeker niet volledig en het vereist wat denkwerk om er goed Nederlandse wisselkeuzes bij te bedenken.

    We kunnen stellen dat veel Nederlandstaligen te lui zijn om even na te denken hoe ze deze woorden evengoed kunnen omzetten naar eigen taal. Die soort luiheid roept om een uitvlucht en anderen daarbij uitschelden voor taalnazi is er één van.

    Maar dan zouden we evengoed kunnen stellen dat de ganse Academié Française taalnazi’s zijn. Zij houden zich namelijk enkel bezig met het zo zuiver (en niet puur) mogelijk houden van eigen taal.
    Dit in tegenstelling met instellingen zoals het Onzintaalgenootschap die sinds 1939 trachten zoveel mogelijk vreemde, vooral Franse woorden in het Nederlands te brengen.
    Denken we hierbij maar aan de meer dan 1500 onnodige Franse werkwoorden in 11.000 zogezegd “aanvaarde” aantal.
    Als we voortgaan zoals we bezig zijn, spreken en schrijven we binnen een tiental jaren enkel nog Nederfranglais – Nederbabylonisch.

    Nogmaals dus, dan zouden we evengoed kunnen stellen dat de ganse Academié Française taalnazi’s zijn !

    Liever Oikofobie?

    Hoera voor ons, en weg met weg met ons!

  7. Heb ik niet goed gelezen, of heb ik het woord taalfreak gewoon gemist ? dan sorry voor deze input !

    • Niet echt Nederlands noch echt oorspronkelijk, tenzij je Nederfrengels meerekent.
      Arend Smilde hierboven haalde al aan:
      “Mijn eerste en ook tweede en derde gedachte is dat we hiervoor bij het woordje “frik” moeten zijn.”

      Ahw een weinig scheppende, verdere vernederfrengelsing van freak dus.

  8. Elke taalmeester gaat meer uit van de uit taalgebruik afgeleide regel dan van het taalgebruik zelf.

  9. Een taalmeester? Ben jij dat? Dus een taalmagister a.h.w.? Een soort O.B.Bommel dus?

    Zelf hark is slechts hier en daar wat verloederingetjes weg. Met wisselende voldoening.

Trackbacks

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: