Religie als doelwit? – Over een betoog van Arnold Huijgen en Bart Jan Spruyt over vaccinatiedwang en oproepen door politici

door Jan Dirk Snel

Toch maar. Vanmorgen, donderdag 18 juli 2013, verscheen er in de Volkskrant een betoog van de hand van Arnold Huijgen en Bart Jan Spruyt onder de kop ‘Staat moet zich niet bemoeien met keuze vaccineren’. Op de website gaf de redactie er het opschrift ‘“Waarom zouden burgers niet zelf beslissen of ze hun kinderen laten vaccineren?”‘ aan. Beide auteurs schreven de afgelopen dagen eerder over dit onderwerp. Bart Jan Spruyt deed dat op vrijdag 12 juli in een column, ‘Mazelen en de biblebelt’ in het Nederlands Dagblad, die hij ook op zijn weblog plaatste, en een dag later nog eens in een column, ‘Rutte en de mazelen’ op De Dagelijkse Standaard. Arnold Huijgen deed dat op dinsdag 16 juli in een column, ‘Oproep’, in het Reformatorisch Dagblad, die ook hij een dag later op zijn weblog plaatste.

Met de hoofdintentie van de auteurs ben ik het wel eens, denk ik, maar toch vrees ik dat het betoog eerder verwarring sticht door met name één onjuiste veronderstelling die waarschijnlijk onder het hele betoog ligt. Dat is de reden dat ik er toch een afzonderlijk stukje aan wijd, want voor de meeste punten zou ik zo naar mijn vorige stukje over dit onderwerp kunnen verwijzen. Ik loop nu toch maar even alle punten in het betoog die me van belang lijken, systematisch af.

Exif_JPEG_PICTURE

Buitenhof – ook een huisartsenpraktijk

1. Dwingen en oproepen
Het zal de aandachtige lezer niet ontgaan zijn dat er een groot verschil in strekking is tussen de redactionele keuzes bij het maken van de beide koppen. In de krant staat er boven het artikel dat de staat zich helemaal niet moet bemoeien met de keuze omtrent al dan niet vaccineren. Op de website wordt geopperd dat burgers zelf wel kunnen beslissen in deze zaak. Het gaat hier om het verschil tussen het doen van een oproep en dwang.

En het komt me voor dat de auteurs beide zaken al te snel door elkaar halen, althans onvoldoende onderscheiden. Direct in de eerste zin hebben Huijgen en Spruyt het over de ‘discussie over al dan niet verplichte vaccinatie’, maar daar beperken ze hun betoog vervolgens niet toe. En daar gaat het grootste deel van de huidige discussie ook niet over. Er is een groot verschil tussen het plaatsen van een oproep en het instellen van een verplichting. Afgelopen vrijdag begon de discussie juist met een oproep door Els Borst (D66) en Heleen Dupuis (VVD), waar minister-president Mark Rutte zich vervolgens ’s avonds bij aansloot. Het opvallende is juist dat een deskundige als Roel Coutinho, directeur Infectieziektebestrijding van het RIVM, niets ziet in het verplicht stellen van inenting. En dat is voor zover ik kan zien, ook de algehele lijn onder politici: ze zijn tegen dwang. En dat loopt van Kees van der Staaij (SGP) maandag in Knevel en Van den Brink via Alexander Pechtold (D66) tot en met Henk van Gerven (SP): eensgezind zijn ze tegen vaccinatiedwang.

De enige die zaterdag wel een enigszins ander geluid liet horen, was de door Huijgen en Spruyt genoemde Heleen Dupuis en ook zij deed dat vooral aarzelend: ze vroeg zich meer af of men op de langere termijn niet over verplichten na moest denken, dan dat ze stellig was. Ze noemde dwang ook ‘tricky’. Het lijkt me niet onverstandig om te bedenken dat vaccinatiedwang eerder, in de negentiende en twintigste eeuw, ook gewoon bestond.

Het gaat hier om twee heel verschillende discussies. Zoals ik mijn vorige stuk (‘Overgevoelig‘) al betoogde, streeft de overheid simpelweg naar een hoge vaccinatiegraad. Conform staand beleid kan ze niet anders dan mensen oproepen hun kinderen te laten inenten. Dat oproepen via predikanten in plaats van zich rechtstreeks tot mensen te wenden van een mogelijk wat knullige aanpak getuigen – waarom zou je mensen niet serieus nemen en ze zelf aanspreken? – en mogelijk averechts werken, dat kan zo zijn, maar punt blijft dat de overheid op dit punt niet neutraal kan zijn. Zij is vanouds voor inenting. Ze is immers verantwoordelijk voor een goede volksgezondheid. Een discussie over vaccinatiedwang dient men zorgvuldig te onderscheiden van een debat over het plaatsen van oproepen en dat onderscheid maken Huijgen en Spruyt onvoldoende. Van de discussie over verplichten gaan ze ongemerkt over op een discussie over oproepen.

2. Kerk en staat
Nog merkwaardiger is wat Spruyt en Huijgen schrijven over de scheiding tussen kerk en staat, al klopt hun omschrijving van dat beginsel wel: ‘Die houdt in dat de kerk niet over de staat mag heersen en de staat niet over de kerk’ – waarbij ik overigens graag aanteken dat het laatste in de Nederlandse Republiek de praktijk was en dat het eerste veel minder voorkwam. Maar Huijgen en Spruyt zeggen eerst dat premier Rutte op dit punt ‘een onjuiste definitie’ hanteert en verwijten hem vervolgens dat hij zich daar niet aan houdt. Ik zou zeggen: ze zouden blij moeten zijn dat hij zich niet aan een in hun ogen foutieve opvatting houdt.

Eerlijk gezegd zou ik trouwens niet weten of Rutte werkelijk van mening is dat de scheiding tussen kerk en staat neerkomt op de ‘absolute scheiding van religie en het publieke domein’, de opvatting die zij hem toeschrijven. Heeft hij dat ooit ergens zo stellig geschreven of gezegd? Een absolute scheiding? Er is trouwens een groot verschil tussen de vraag of iemand zijn politiek handelen baseert op een godsdienstig, ‘confessioneel’ uitgangspunt of dat hij, zoals Rutte vrijdag deed, vanuit een persoonlijk standpunt, dat in dit geval een geloofsovertuiging is, maar waarbij het natuurlijk om elke persoonlijke overtuiging zou kunnen gaan, nog eens een zekere aanvulling biedt bij het officiële overheidsstandpunt.

Het zou logischer zijn als Huijgen en Spruyt zich aansloten bij wat Lex Oomkes gisteren in Trouw schreef, namelijk dat het ‘eigenlijk heel verfrissend’ is ‘dat Rutte zijn eigen geloof gebruikte als argument in de discussie over nut, noodzaak en rechtvaardiging van inenten’, of bij wat Gert-Jan Segers (CU) vanmorgen in de Volkskrant opmerkt:

‘Het kan helemaal geen kwaad dat Mark Rutte heeft gezegd: God heeft er ook voor gezorgd dat er vaccins zijn en het kan niet zo de bedoeling zijn dat kinderen zo lijden. Dat kan mensen aan het denken zetten. Rutte is zelf ook gelovig, dat maakt hem geloofwaardig.’

Als Huijgen en Spruyt het eerste amendement op de Amerikaanse Constitutie aanhalen – ‘Congress shall make no law respecting an establishment of religion, or prohibiting the free exercise thereof’ – reageren ze daarmee dan ook op iets waar de minister-president helemaal niet op uit is – hij is niet met het maken van wetten bezig – nog afgezien van het feit dat de Amerikaanse opvatting over de verhouding tussen kerk en staat én godsdienst en politiek helemaal niet maar zo naar de Nederlandse verhoudingen overgebracht kan worden.

3. Afleidingmanoeuvres
Dan zijn er nog twee inmiddels bekende, maar naar mijn idee nu irrelevante afleidingsmanoeuvres. Ten eerste merken de auteurs op dat ‘veel ouders die hun kinderen niet laten vaccineren’ helemaal niet uit ‘de reformatorische, maar bijvoorbeeld uit de antroposofische hoek’ komen. Juist. Maar wat zegt dat? Als er op vrije scholen een epidemie zou uitbreken of er als er onder kinderen van andere ‘kritische prikkers’ een epidemie zou uitbreken, zou de overheid dan ook geen oproep doen en dan ook niet op de argumenten uit die hoek mogen ingaan? Natuurlijk zou de overheid dan ook met passende, toegesneden tegenargumenten komen.

Ook hebben de auteurs volkomen gelijk dat er ook andere gevaren zijn – ‘survivals, bergbeklimmingen en wildwatertochten waaraan ouders hun kinderen in deze vakantie blootstellen’ en ‘ongezonde levensstijlen’ – en ik zou daar graag met Malou van Hintum het gevaar van ouders die zelf hun kinderen mishandelen, nog aan toevoegen. Maar dat zegt toch niet dat de overheid hier niets mag zeggen? Het geeft hooguit aanleiding tot een zekere relativering. En soms zijn andere waarschuwingen en oproepen wellicht ook op hun plaats. Overigens verliezen de auteurs ook hier het verschil tussen oproepen en dwang weer uit het oog door nogal karikaturaal over ‘controleurs voor stopcontactbeveiliging en traphekjes in gezinnen met jonge kinderen’ te beginnen.

4. Religie en cultuur
De vraag is bovendien of Huijgen en Spruyt de godsdienstige bezwaren bij bepaalde reformatorische groepen – vergeet nooit dat het om een deel gaat en de opvattingen intern juist verschillend zijn – tegen vaccineren zelf wel voldoende serieus nemen. Ze schrijven bij voorbeeld dat niet-vaccineren ‘vooral een cultureel protest is tegen een wereld die het lot in eigen hand denkt te kunnen nemen en in die waan steeds minder ruimte wil laten aan “achtergebleven” subculturen’. (En ja, ik zie dat de betreffende zin conditioneel geformuleerd is, maar er is geen twijfel aan dat de auteurs de opgeworpen mogelijkheid onderschrijven.) En dat het ‘zeker niet alleen om de uitleg van bepaalde bijbelteksten’ gaat. Dat zal zeker zo zijn, maar zijn die meer algemene culturele bezwaren tegelijk ook niet godsdienstig?

Het is zeker mogelijk om van religieuze of theologische bezwaren een cultuursociologische verklaring te geven, maar daarbij ga je tevens aan de feitelijke argumentatie voorbij. Die kan nooit volledig vervangen worden door een analyse vanuit een ander, op zich mogelijk best geldig perspectief. De betrokkenen zelf zijn wel degelijk van mening dat hun gewetensbezwaren uit hun godsdienstig standpunt voortkomen. Neem ze dan ook op hun woord, zou ik zo zeggen. Huijgen en Spruyt erkennen ook zelf dat er wel degelijk een ‘religieuze dimensie’ aan de zaak zit. Waarom zou de overheid dan in haar oproepen daar niet op in mogen gaan, waarbij de vraag of dat niet juist averechts werkt, vooral een pragmatische en geen principiële is. Het gaat dan vooral om prudentie: hoe benader je mensen het beste? Hoe neem je ze het meest serieus? Ik zou zeggen: niet door ze bevoogdend via predikanten aan te spreken, maar door ze rechtstreeks te benaderen, zoals Mark Rutte met zijn persoonlijke ontboezeming in feite ook deed.

5. Tegen de godsdienst?
En daarmee ben ik bij mijn belangrijkste punt. Huijgen en Spruyt gaan al te gemakkelijk uit van kwade trouw bij de overheid en bij politici die een oproep deden. Zo schrijven ze:

‘Door de oproepen van Heleen Dupuis en Els Borst aan predikanten – overgenomen door Mark Rutte – lijkt het alsof hier een theologisch probleem aan de orde is, waardoor deze politici ook maar aan het theologiseren slaan. Aardig geframed, maar feitelijk is dit een rookgordijn, opgetrokken door een overheid die haar bevoegdheden wil uitbreiden.’

‘Het punt is dat er religieuze argumenten in het spel zijn in combinatie met kinderen. Zo krijg je de mensen mee.’

‘Religie is altijd een makkelijk doelwit. Onder het mom van al dat getheologiseer is de overheid bezig opnieuw zijn bevoegdheden op te rekken en die van de burger te verminderen.’

Dat nu lijkt me werkelijk een omkering van wat er feitelijk aan de hand is. Het gaat helemaal niet om voor of tegen godsdienst. Er is simpelweg een probleem en in het geval van de mazelen wil ik er ook nog graag bij opmerken dat het een relatief klein probleem is. De inenting ertegen bestaat pas sinds 1976 en vroeger kreeg elk kind die wat betreft de gevolgen meestal tamelijk onschuldige ziekte. Je wist niet beter. Maar achter deze discussie doemt natuurlijk de vrees voor ernstiger ziekten zoals de polio, met vaak wel vreselijke gevolgen, op. De overheid maakt zich vanuit haar eigen taak, volksgezondheid, simpelweg zorgen om de gezondheid van kinderen en alleen daarom roept ze op wel aan vaccinatie mee te doen. En daarom doen politici als de minister-president een oproep.

Hierachter gaat naar mijn idee een gedachte schuil die je tegenwoordig wel meer ziet, namelijk dat het om een tegenstelling tussen een seculiere en een religieuze moraal zou gaan. Vandaar dat ook de jongensbesnijdenis nog als voorbeeld voorbij komt. Je zou ook aan de door de auteurs nu niet genoemde discussie over ritueel slachten kunnen denken. In al die gevallen wordt vaak gedacht dat het om een tegenstelling tussen een seculiere meerderheidsmoraal en een godsdienstige minderheidsmoraal zou gaan en ik zou werkelijkheid niet met zekerheid durven te beweren dat ik die tegenstelling zelf ook nooit zo geformuleerd heb. Maar ze onjuist. In dit geval gaat het om bepaalde religieuze opvattingen, waar andere opvattingen die ook godsdienstig kunnen zijn, zoals bij minister-president Mark Rutte, maar die dat evengoed ook niet kunnen zijn, tegenover staan. En zo is het ook bij besnijdenis en rituele slacht: ook daar doen de meeste mensen die godsdienstig zijn, niet aan. Kortom, het gaat wel om verschillende opvattingen, maar niet om de tegenstelling tussen religie of niet.

Hoe het ook zij, Huijgen en Spruyt gaan veel te gemakkelijk uit van kwade wil bij de overheid. Die trekt geen ‘rookgordijn’ op, want het gaat wel degelijk (ook) om godsdienstige of theologische opvattingen en het lijkt me wenselijker dat de overheid die serieus neemt en daar respectvol op in gaat, dan dat ze net doet alsof die eigenlijk op iets heel anders neerkomen. En het is in dit geval ook niet waar dat de overheid ‘de vrijheden van burgers steeds minder’ respecteert. Dat doet ze juist wel door niet tot dwang over te gaan, maar wel oproepen te plaatsen. Ik zie hier dan ook geen ‘fundamentele verschuiving van grondrechten’. Die deed zich misschien wel even voor toen de Tweede Kamer in eerste instantie voor een verbod op ritueel, onverdoofd slachten stemde, maar daarin werd ze gelukkig door de Eerste Kamer gecorrigeerd. Nu is zoiets feitelijk niet aan de orde.

Vrijheid
Het betoog van Huijgen en Spruyt is principieel liberaal. Het gaat hun om vrijheid, vrijheid van de ouders in de eerste plaats. Vrijheid, gewetensvrijheid met name, is een groot goed. Maar ze zijn al te wantrouwig. En ze overdrijven als ze schrijven:

‘Onder het mom van al dat getheologiseer is de overheid bezig opnieuw zijn bevoegdheden op te rekken en die van de burger te verminderen.’

Nee, de overheid rekt in dit geval helemaal geen bevoegdheden op en juist door zich tot oproepen te beperken respecteert ze die van de burger volkomen. De overheid is helemaal niet bezig met het rechtvaardigen van ‘allerlei aantastingen van klassieke grondrechten’.

Het is goed om alert te zijn op de fundamentele vrijheden en het is maar al te goed mogelijk dat minderheden in het nauw raken. Maar het is dan ook zaak om zorgvuldig te zijn en geen ‘ach en wee’ te gaan roepen als de overheid zich juist wel zorgvuldig tot haar taak beperkt, zoals nu het geval is en het bij vrijwilligheid en bij oproepen laat. En we mogen juist blij zijn als de overheid bezwaren van mensen serieus neemt en daar met argumenten op in gaat. De bereidheid tot luisteren is momenteel groot. En die beperkt zich niet tot de overheid. De aandacht voor de mazelenepidemie is misschien wat overdreven groot, maar wat de laatste week vooral opviel, is hoezeer juist mensen uit reformatorische hoek – die nogmaals op dit punt niet één standpunt innemen – in de media een kans kregen om hun zegje te doen.

Door onvoldoende te onderscheiden tussen een oproep en dwang en door de overheid en politici theologiseren te verwijten, schieten Huijgen en Spruyt in dit geval hun doel voorbij. Met hun pleidooi tegen dwang en voor vrijheid kan ik het alleen maar eens zijn en daarbij hebben ze de overgrote meerderheid van de politici aan hun kant. Daar zouden ze meer op hebben moeten letten.

(113)

2 reacties to “Religie als doelwit? – Over een betoog van Arnold Huijgen en Bart Jan Spruyt over vaccinatiedwang en oproepen door politici”

  1. Ik ben het meestal wel met je eens maar niet dat de gevolgen van mazelen redelijk onschuldig zijn. Zelfs als je gezond bent kunnen de complicaties dodelijk zijn dus als je bv. bronchitis of zo hebt is het nog gevaarlijker. Volgens mij is dat een zeer goed argument om in te enten.

    • Dat punt begrijp ik wel, Maria Thomas-Franssens, maar ik wilde een zeker onderscheid aanbrengen met bijvoorbeeld polio. Het is waar dat er ook bij mazelenepidemiën soms doden vielen, maar nog in mijn jeugd kreeg elke kind die ziekte en heel erg ongerust maakte men zich meestal ook weer niet. Dat er toch gevaar is en dat de ziekte onnodig is, dat is zeker een goed argument. Maar ik wilde aangeven dat de discussie niet alleen hier over gaat, maar impliciet ook over (nog) ernstiger ziekten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: