Overgevoelig – Over de reacties op wat Borst, Dupuis en Rutte over vaccinatie zeiden

door Jan Dirk Snel

Vrijdagmorgen 12 juli 2013 opende het Algemeen Dagblad met de kop ‘Politici: ent uw kinderen in’. ‘Borst en Dupuis roepen predikanten op vaccinatie te adviseren’ verduidelijkte de onderkop. Daarmee is het voornaamste eigenlijk ook wel gezegd.

Het gaat over de mazelenepidemie die momenteel in de refogordel – die als een schuine streep van Staphorst tot Walcheren over Nederland loopt en in tegenstelling tot de Amerikaanse Bible Belt ook daar een (weliswaar opvallende) minderheidscultuur vormt – heerst en daar maken oud-minister van volksgezondheid Els Borst (D66), arts, en senator Heleen Dupuis (VVD), ethica, zich zorgen over. Wat de aanleiding tot het artikel vormt, is verder niet goed duidelijk. Zijn beide politici samen naar de krant gestapt? Of heeft de krant op eigen initiatief om hun mening gevraagd? We krijgen het niet te horen, maar het laatste lijkt het waarschijnlijkst, omdat bijvoorbeeld Els Borst afzonderlijk wordt geciteerd. Het lijkt er niet op dat de dames eerst gezamenlijk een verklaring hebben opgesteld en die hebben opgestuurd. Vrijdagavond sloot minister-president Mark Rutte zich bij hun oproep aan en in zijn geval weten we wel dat hij gewoon antwoord gaf op vragen van journalist Sven Kockelmann.

Laat ik maar direct opmerken dat dit niet gaat werken. Dat doen zulke oproepen namelijk nooit en het verbaast me dan ook niet dat het Nederlands Dagblad gisteravond meldde dat predikanten uit bevindelijk-gereformeerde kerken ‘boos over de oproep’ zijn. Dat kon je verwachten. Wat me wel verbaasde, was hoe ook veel anderen reageerden.

Scheiding van kerk en staat
Exif_JPEG_PICTURE
Ten eerste is daar de wonderlijke redenering dat Borst, Dupuis en later ook Rutte de scheiding van kerk en staat zouden schenden. Dat nu is volstrekte onzin en het toont alleen maar aan hoe onbegrepen dat principe is. De scheiding van kerk en staat betekent in essentie dat de staat niet meer één kerk faciliteert en vooral niet langer koeioneert. Vaak wordt gezegd dat het betekent dat beide instanties zich niet met elkaars interne aangelegenheden bemoeien, maar dat is een beetje overdreven. Ten tijde van de Nederlandse Republiek kreeg de kerk heel weinig kans zich met interne staatsaangelegenheden te bemoeien. Dat lieten de regenten eenvoudigweg niet toe. Daarentegen stuurden die in diverse steden wel commissarissen-politiek naar ker­ken­raads­ver­ga­de­ringen. Na de scheiding van kerk en staat in 1796 was het daarmee afgelopen. Verder zegt het beginsel trouwens heel weinig over de werkelijke verhoudingen. Heel lang heeft de Nederlandse overheid kerkgenootschappen, maar dan ging het dus niet meer over één denominatie, financieel gesteund. Dat is nu niet meer zo. De scheiding kan op diverse wijzen uitgewerkt worden en de band is nu minimaler dan die ook lange tijd na de formele scheiding nog was.

Maar wat de scheiding van kerk en staat ook precies betekent, ze houdt in geen geval in dat beide instituties zich niet over de ander mogen uiten. Met name de Nederlandse Hervormde Kerk heeft in de jaren na de Tweede Wereldoorlog, de tijd van de Doorbraak, zich uitvoerig over politieke zaken uitgelaten en dat is intussen wel minder geworden, maar nooit helemaal opgehouden. De Protestantse Kerk in Nederland heeft bijvoorbeeld bij de Europese Commissie van sociale rechten een klacht ingediend over hoe de Nederlandse overheid met illegalen omgaat en die is onlangs ontvankelijk verklaard. Daarmee bemoeit deze kerk zich tamelijk gedetailleerd met het overheidsbeleid en daar is niets op tegen.

Maar het valt dan ook moeilijk in te zien waarom politici geen oordeel over de opstelling van kerken mogen geven. Els Borst is bovendien vooral oud-politicus, al is ze ook nog minister van staat. Heleen Dupuis is Eerste Kamerlid. Als minister-president spreekt Mark Rutte uiteraard namens de regering, maar ik kan echt niet inzien waarom hij de oproep van Borst en Dupuis niet zou mogen ondersteunen. Ik zie ook niet in waarom hij zijn persoonlijke opvattingen niet zouden mogen uiten, zolang die niet met het algemene kabinetsbeleid strijden. Dat doen ministers altijd en dat verwachten we ook van ze. Zijn voorganger Jan Peter Balkenende liet zich ook regelmatig uit over zijn geloofsopvattingen en Rutte doet nu niet anders. De overheid is niet neutraal en dat verwachten we ook niet. Het is volstrekt duidelijk dat de overheid een hoge vaccinatiegraad wenselijk vindt en ze past daarbij geen enkele gewetensdwang toe. Maar een politicus mag best inhoudelijk op opvattingen over inenting ingaan. Het staat een ieder vrij het daar al dan niet mee eens te zijn. Het lijkt me ook onzin om te zeggen dat Rutte nu ineens voor theoloog speelt, al zou ook daar niets op tegen zijn. Hij spreekt simpelweg als gelovige en hij zegt daarbij bovendien dingen waar het merendeel van de christelijke – en waarschijnlijk ook andere – gelovigen het in hoofdzaak mee eens is. Er zijn weliswaar mensen die graag zouden zien dat hij ook over andere zaken – de omgang met asielzoekers bijvoorbeeld – zo persoonlijk zou spreken, maar daarmee onderschrijf je in feite alleen maar dat hij in zijn persoonlijke uitingen in zijn recht staat.

Gods wil
Het tweede dat me opviel, is dat heel weinigen inhoudelijk ingingen op wat Borst, Dupuis en Rutte daadwerkelijk zeiden. Als ik het goed zie, haalde het Algemeen Dagblad slechts één zin van Els Borst aan. Verder wordt er nog één zin aan Heleen Dupuis toegeschreven – dat het ‘bijna wachten’ is op een nieuwe uitbraak van polio en dat de gevolgen dan ‘nog ingrijpender’ zullen zijn – terwijl van de volgende twee citaten niet met zekerheid te zeggen valt of die aan beiden toegeschreven kunnen worden of alleen aan Dupuis, wat op zich het waarschijnlijkst lijkt, omdat zij de laatste was die daarvoor aan het woord kwam. Het zijn in ieder geval geen uitlatingen waar ook maar iemand zich aan kan stoten: ‘De beslissing is uiteindelijk aan ouders zelf’ en ‘We weten nog van de uitbraak in 1999 dat veel mensen zich niet meldden’. Alleen de uitspraak van Els Borst gaf aanleiding tot veel commentaar:

‘Als alles de wil van God is, dan is de uitvinding van het vaccin dat ook net als autogordels.’

Eigenlijk valt er zo heel weinig over de betekenis van de zin te zeggen. We weten niet eens hoe die in haar achterliggende betoog past. Het is in ieder geval een conditionele zin. Het enige dat we eruit op kunnen maken, is dat ze vaccinatie als voorzorgsmaatregel vergelijkt met andere preventieve, levensbeschermende middelen als het dragen van autogordels. Dat die vergelijking geen indruk zal maken, betoogde Bart Jan Spruyt gisteren overigens terecht in een column in het Nederlands Dagblad – die hij ook op zijn weblog plaatste – maar onbegrijpelijk is ze nou ook weer niet. Het lijkt erop dat de commotie vooral ontstaan is doordat het ANP op grond van de intro van de AD-journalisten van de voorwaardelijke uitspraak (‘als’) een meer stellige uitspraak maakte en die bovendien aan beide dames toeschreef:

‘Vaccineren is niet tegen de wil van God’

Vooralsnog lijkt het mij het meest waarschijnlijk dat Els Borst reageerde op redeneringen die wel door tegenstanders van vaccinatie worden opgevoerd, namelijk dat ook een ziekte uit ‘Gods vaderlijke hand’ voortkomt. Dat was bijvoorbeeld wat studiogast Jan Boers op maandag 1 juli bij Knevel en Van den Brink zei. En het is duidelijk dat hij daarmee op een bepaalde manier aansloot bij de bekende woorden uit ‘zondag 10’ van de Heidelbergse Catechismus:

‘Vraag 27: Wat verstaat u onder de voorzienigheid van God?
Antwoord: De almachtige en alomtegenwoordige kracht van God, waarmee Hij hemel en aarde met alle schepselen als door zijn hand nog onderhoudt en zo regeert, dat loof en gras, regen en droogte, vruchtbare en onvruchtbare jaren, spijs en drank, gezondheid en ziekte, rijkdom en armoede, ja alle dingen ons niet bij toeval, maar uit zijn vaderlijke hand toekomen.’

Het lijkt me niet zo gek te denken dat Els Borst daar met haar ‘als alles de wil van God is’ zo ongeveer op doelde. De redenering is dan dat als ziekte uit Gods hands komt, dat dan middelen om die tegen te houden ook door God gegeven zijn. Borst formuleerde dat conditioneel: als je zo denkt, dan zou je ook dat kunnen denken. Minister-president Rutte vulde het minder voorwaardelijk in toen hij betoogde dat ‘er ook voor is gezorgd dat er vaccins zijn’. Maar smalende commentaren dat Els Borst Gods wil meende te kunnen kennen, lijken me voorbarig en dat Rutte daar wel nadere uitspraken over doet, lijkt me nu ook weer niet zo gek. Veel mensen redeneren zo. Het verschil met een naturalistisch wereldbeeld is ook weer niet zo groot: de ‘natuur’ – wat dat ook moge zijn – maakt dat we ziekten oplopen, maar de ‘natuur’ heeft ook ons mogelijkheden gegeven daar iets tegen te doen, ook preventief.

Maar wat me eigenlijk het meest opviel, is dat veel mensen niet eens de moeite namen om net als Rutte met een inhoudelijke redenering te reageren, niet in zijn trant, maar er ook niet tegen in. Men reageerde louter formeel: Borst, Dupuis, en later Rutte, zouden zich van dergelijke redeneringen moeten onthouden. Maar waarom eigenlijk? Het gaat toch om redeneringen die heel veel mensen volgen? Er is toch niets vreemds aan?

Overgevoelig
Het komt me voor dat velen wel erg overgevoelig redeneren. Vanuit de aangesproken kring zelf valt dat enigszins te begrijpen, maar het is ook wat zwak. Men heeft kennelijk interne redeneringen om het eigen handelen te legitimeren, maar als een buitenstaander daar dan op ingaat, antwoordt men niet met een inhoudelijke tegenredenering, maar alleen maar met iets in de trant van: bemoeit u er zich niet mee.

Hoe dat zo komt, legden Bart Jan Spruyt en vooral Maarten Wisse in een blog goed uit. Maar hun uitleg is ook nogal ontmaskerend. In feite komt het erop neer dat de theologische redeneringen volgens de traditionele christelijke leer ook werkelijk niet voldoen en ook intern in feite niet overtuigen. Het gaat vooral om verzet tegen de moderne wereld en om het vasthouden aan de zeden van de eigen subcultuur. Menselijk en goddelijk handelen worden in het antivaccinatiestandpunt op een merkwaardige wijze tegen elkaar uitgespeeld. De redenering dat men God niet in de weg wil staan, getuigt intrinsiek in feite van een grote zelfoverschatting: alsof men dat zou kunnen. Het gaat hier ook om een typische Nederlandse traditie, waarvan men de zakelijke oorsprong wel kan begrijpen. Begin negentiende eeuw was inenten soms niet ongevaarlijk en als een kind aan een verkeerde dosering overlijdt, is dat natuurlijk hartverscheurend: men heeft dan zelf de dood van een kind veroorzaakt, althans zo ervaart men dat. Maar dat is allang niet meer het geval, zoals Ben de Jong, internist in opleiding, donderdag in het Reformatorisch Dagblad naar mijn idee overtuigend betoogde. Het gaat alleen nog maar om een eigen traditie die vanaf Abraham Capadose tot op heden in stand wordt gehouden.

Vaak wordt er daarbij op de persoon gespeeld. Men mot deze boodschappers niet. Els Borst was de minister die de euthanasiewetgeving tot stand bracht en daar moet men in bevindelijk gereformeerde kring niets van hebben. En al snel wordt dan haar uitspraak destijds – ‘het is volbracht’ – weer aangehaald, maar men vergeet dan wel wat ze daar op 15 december 2012 in NRC Handelsblad over zei. Ik citeer:

U werd bijna weggestuurd toen u na het aannemen van de Euthanasiewet in deze krant ‘het is volbracht’ zei, Christus’ laatste woorden aan het kruis.
“En dat op de zaterdag voor Pasen. Het was een blunder, koren op de molen van de kleine christelijke partijen. De minister drijft de spot met ons. Dat was natuurlijk helemaal niet mijn bedoeling. Flauw om te zeggen, maar bij twee van de evangelisten waren het helemaal niet Christus’ laatste woorden.”
Dat heeft u opgezocht?
“Zeker. Ik heb een aantal bijbels hier in de kast en ook de concordantie. Toen ik nog medisch directeur van het AZU was [nu het UMC Utrecht] las ik met Kerst op de afdeling psychiatrie het Evangelie van Lucas voor. Bij sommige patiënten liepen dan de tranen over de wangen. Met mijn man ging ik elk jaar naar de Matthäus. Ik ken de tekst uit mijn hoofd.”

Het wordt dan ook tijd dat men daar eens over ophoudt. Bovendien is een dergelijke verwijzing naar andere opvattingen van een spreker zakelijk niet erg overtuigend. Ook Heleen Dupuis zet men wel erg gemakkelijk weg. Ze heeft nota bene theologie gestudeerd en is ook in de godgeleerdheid gepromoveerd. Het komt me voor dat men Mark Rutte wat minder gemakkelijk als ‘andersdenkende’ kan wegzetten.

Open debat
Maar, dat is mijn punt, volgens mij komt men er met dergelijke afwerende formalistische redeneringen niet. Het merkwaardige is trouwens dat velen die inhoudelijk het antivaccinatiestandpunt niet delen, die vanuit een soort beschermende houding gemakkelijk overnemen.

Het gaat hier niet om gewetensdwang, maar om een open vrije discussie en daarbij zou men gewoon op argumenten in moeten gaan. Als ik het goed begrijp, is er in vroeger jaren overigens wel degelijk sprake geweest van indirecte vaccinatiedwang. Tot 1928 moest elk schoolgaand kind gevaccineerd zijn en sinds de invoering van de leerplicht op 1 januari 1901 gold die dus feitelijk voor elk kind. Het is een goed principe om geen gewetensdwang toe te passen en verplichte inenting is volgens het overigens vrij zwakke grondrecht op ‘onaantastbaarheid’ van het lichaam uit artikel 11 van de Grondwet waarschijnlijk weliswaar niet onmogelijk – de wet kan immers uitzonderingen maken en die zijn er ook veelvuldig – maar dient wel uiterst zorgvuldig onderbouwd te worden.

Het is goed dat onze samenleving en onze overheid behoedzaam omgaan met gewetensbezwaren, ook als dat zo te zien vooral subculturele groepsbezwaren zijn, en het getuigt van fijngevoeligheid om oog te hebben voor afwijkende morele regimes, maar het lijkt me geen reden om een inhoudelijke discussie op argumenten uit de weg te gaan. Zich verschuilen achter formalisme werkt niet meer in een maatschappij die voortdurend over alle mogelijke onderwerpen in discussie is. Ook afleidingsmanoeuvres – kijk eens naar de antroposofen, de meeste bezwaarden komen uit andere kring – zijn niet echt overtuigend als de overheid nu met een welomschreven probleem in bepaalde kring geconfronteerd word.

Ook eerder heeft de overheid geprobeerd om mensen te overtuigen. Na de polio-epidemie eind jaren zeventig verscheen er in 1980 bijvoorbeeld een boekje van de hand van de ethici J. Douma en W.H. Velema, Polio. Afwachten of afweren?, dat mogelijk gemaakt werd door het ministerie van Volksgezondheid en Milieuhygiëne en waarin staatssecretaris Els Veder-Smit het voorwoord schreef. Het lijkt me dat het optreden van minister-president Rutte nu in dezelfde lijn ligt. Het probleem is alleen dat dergelijke druk van buiten vaak niet werkt, maar eerder een defensieve reactie oproept. Het lijkt me juist om de morele vrijheid van de betrokkenen te respecteren, juist als we redeneringen inhoudelijk niet kunnen begrijpen. Maar tegelijk komen allerlei pogingen van anderen om ze formalistisch in bescherming te nemen niet al te geloofwaardig over.

En verder ben ik het eigenlijk gewoon met Malou van Hintum eens die op 3 juli in de Volkskrant betoogde dat men niet kan zeggen dat ‘ouders die weigeren hun kinderen te laten vaccineren, een gevaar zijn voor de volksgezondheid’. Laten we vooral nuchter blijven, maar ondertussen het inhoudelijke open debat niet onmogelijk maken.

(112)

2 Responses to “Overgevoelig – Over de reacties op wat Borst, Dupuis en Rutte over vaccinatie zeiden”

Trackbacks

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: