Dreunende darren – Over drones

door Jan Dirk Snel

Ik vergiste me. Op Spiegel Online las ik een bericht onder de titel ‘Unbemannte Hubschrauber: Bundeswehr plant den nächsten Drohnenkauf‘ en ineens ging mijn aandacht niet meer uit naar de inhoud van het bericht, maar naar die h in Drohne. Hé, dacht ik, die Duitsers hebben van drone alvast een Duits woord gemaakt, handig! Ook in het Nederlands zou je van drone gemakkelijk droon kunnen maken.

Zoemende bijen
Het duurde even tot ik besefte dat ze, die Duitsers, de metaforische aanduiding voor onbemand vlieggereedschap gewoon in vertaling overgenomen hadden en dus helemaal geen Engels woord verduitst hadden. Een drone is een dar. En in het Duits duid je zo’n insect aan als een Drohn of Drohne, waarbij het in het tweede geval mogelijk enige verbazing oproept dat een vrouwelijk woord een mannelijk dier kan aanduiden. Het verschil is dus dat de Nederlandse pers de metafoor onvertaald overneemt en de Duitse dat niet doet. Het ziet er naar uit dat het nieuwe gebruik de oorspronkelijke zin snel in frequentie en primaire associatie verdrongen heeft. Wie op Google Afbeeldingen dar invult, krijgt allemaal beelden van vliegend tuig voorgeschoteld en pas als je daarnaast bee toevoegt, krijg je de ouderwetse drone als beest te zien. En in het Duits is het precies zo. Vergelijk Drohne alleen en de combinatie met Biene.

drone

Bij dat be­grip drone lijkt het voor­al om het ge­luid te gaan. Als ik een wil­le­keu­rig ver­taal­woor­den­boek, in dit ge­val een stu­die­woor­den­boek van Van Dale, dat zich­zelf tegen de regels in ove­ri­gens al heel lang als ‘van Dale’ schrijft – maar dat mag weer bij zelf­geko­zen mer­knamen – opsla, krijg ik als betekenissen eerst iets over ‘gezoem, gebrom’, daarna ‘dreun, eentonige manier van praten’ en dan pas ‘hommel, dar’, waarna het verder gaat met ‘klaploper, leegloper’ en ‘radiografisch bestuurd(e) vliegtuig/raket’, waarbij we dus zijn beland bij het gebruik dat we nu regelmatig in de kranten tegenkomen. Maar voorop dat geluid dus. Een Engels woordenboekje dat ik er nu even willekeurig bij pak, The Random House Dictionary, verdeelt activiteit en veroorzaker keurig over verbum en substantief. Bij het zelfstandig naamwoord begint het met ‘a male bee, stingless and making no honey’ en geeft het als afgeleide betekenissen ‘a parasitic loafer’ en ‘a remote-control mechanism, as a radio-controlled airplane of boat’. Bij het werkwoord krijg je eerst onovergankelijk ‘to make a dull, continued, monotonous sound’ en ‘to speak in a monotonous sound’, dan transitief een subtiele variatie daarop, ‘to say in a dull, monotonous tone’, en als laatste de gesubstantiveerde toepassing, ‘a droning sound’.

Dreunen
Alleen als je dit al ziet, lijkt het waarschijnlijk dat het dier naar het gezoem is genoemd en niet andersom en we hebben hier dan ook met een oud Indo-Europees woord te maken. Denk trouwens ook aan bromvlieg of kort daarvoor zelfs brommer, waar overigens – treffende analogie – weer een vervoermiddel naar vernoemd is dat bekendstaat om zijn knetterende geluid en dus mogelijk beter knetter had kunnen heten. Maar als het Engels en het Duits drone of Drohne gebruiken voor een zoemend beest dat vliegt, dan zou je toch verwachten dat hetzelfde woord ook in het Nederlands bestaat of bestaan heeft? Dat blijkt te kloppen. Het Middelnederlandsch Woordenboek (MNW) kent dronemaar zoals de wesp ook wel eens een weps wil zijn – metathesis – kon men dit woord kennelijk ook als dorne schrijven en uitspreken, en het WNT vertelt dat het de ‘benaming van verschillende insecten, vooral van eene bepaalde soort van bijde broedbij’ was en dat het ‘ook nu en dan voor hommel’ kon staan, een betekenis die we in het Engels ook nog tegenkomen. De opgegeven voorbeelden zijn uit 1488. Daarna is het woord in deze vorm kennelijk uit het gangbare Nederlands verdwenen.

Maar niet in alle opzichten. Het werkwoord dat een geluid aanduidt, bestaat nog wel en dat kennen we als dreunen. De overgankelijke betekenis van het Engelse (to) drone die hierboven aangehaald werd, kun je in het Nederlands weergeven als opdreunen. En, we zagen het hierboven al, een drone kan dus soms een dreun zijn. In zijn aantekeningen bij de gedichten van P.C. Hooft legt Willem Bilderdijk bij een vervoeging van het werkwoord weunen op een gegeven moment uit dat dat ‘Oud Amstel- en Gooilandsch’ is voor wonen – in toneelscènes waarin iemand bekakt moet praten, figureert het trouwens nog – en hij voegt daaraan toe: ‘Wy zeggen even zoo dreunen, voor ’t geen elders dronen is, waarvan de horsel in ’t Engelsch ook drone heet.’ In het MNW komt dronen dan ook nog voor en bij dreunen vermeldt het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) dan ook keurig dat de Middelnederlandse vorm dronen was.

Maar terwijl het Engelse (to) drone een betekenis als gezoem heeft gehouden en daarmee het verband met een dar of hommel direct begrijpelijk maakt, is bij het Nederlandse dreunen of het Duitse drohnen de nadruk meer op trilling en een zekere ritmiek komen te liggen. Een olifant kan wel over een brug dreunen en een koe of zelfs een zo edel dier als een paard misschien ook nog wel, maar een bij dreunt niet. Maar zodra we het over een eentonige dreun hebben, zitten we nog steeds dichtbij de monotonie die ook het bijengezoem kan kenmerken. Overigens denken de samenstellers van het WNT dat ook het woord dar (of darn) wel degelijk een nieuwere of andere vorm is van dorne of drone en dat het dus waarschijnlijk verwant is aan dreunen.

Nietsnutten
Waarom duiden krantenredacties onbemande vliegapparaatjes aan als drones? Waarom schrijven ze niet gewoon ‘Obama verdedigt en beperkt inzet darren’ en waarom laten ze dat laatste woord vaak onvertaald? Het lijkt me duidelijk: omdat niet iedereen de metaforiek nog scherp voor ogen heeft en bij drones onmiddellijk aan mannelijke bijen denkt. Het woord is zelfstandig als directe technische uitdrukking voor onbemand vliegend materieel gaan dienen. Maar als je het toch zou willen vertalen of vernederlandsen, zou naast dar dus ook dreun als bekakt klinkende mogelijkheid in aanmerking komen.

Overigens kun je je afvragen of men in defensiekringen nu wel zo blij mag zijn met de gekozen metafoor. Net als in de mensenwereld wordt ook in de wereld der bijen het merendeel van het werk door de vrouwen gedaan en een dar heeft dan ook geen bijzonder goede reputatie. We zagen al dat hij in het Engels staat voor een klaploper of parasiet en ook in het Duits kan men spreken over een ‘Drohne in der Gesellschaft‘, een maatschappelijke nietsnut dus. Dus of de darren die de Bundeswehr gaat aanschaffen, nu zo nuttig zijn? En niet alle drones zijn ‘ophelderings-‘ of ‘verlichtingsdarren’, Aufklärungs­drohneSommige doen meer. Er zijn ook Kampfdrohnen. Darren sterven als ze hun bestemming nakomen. Maar militaire darren brengen eerder anderen de dood. Sommige bewoners van bergachtige gebieden in Pakistan, Jemen en elders zullen – om maar in de sfeer van Willy Vandersteen te blijven – vooral aan dreigende darren of dodelijke darren denken.

(108)

One Comment to “Dreunende darren – Over drones”

  1. Wat leuk dat u zo diep op het woord ingaat. Ik vind het ook altijd eerst van belang een woord geheel te ontleden om dan pas verder te gaan. Dit vraagt wel wat tijd. Maar geweldig dat U dat doet. Ik hoop dat het (dat u het ) ook op wikiP komt te staan. Dank u!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: