Waarheid als verbinding

door Jan Dirk Snel

Wat is waarheid? Het antwoord is niet moeilijk: adaequatio rei et intellectus. Waarheid is de overeenkomst tussen ding en intellect, tussen zaak en begrip, tussen werkelijkheid en woord. Zoiets. Je kunt die twee termen op meerdere manieren vertalen en de relatie op diverse wijzen weergeven, maar de gedachte blijft duidelijk. De taal of de menselijke geest zijn in harmonie met de wereld zoals die zich aandient.

Overeenstemming, coherentie, werking
Het is het antwoord dat vanouds gegeven wordt. Thomas van Aquino (1225-1274) dacht – hier een Engelse vertaling – dat hij het van Isaac Israeli (ca. 855- ca. 955) had, maar daarin schijnt hij zich te vergissen. Hij had het mogelijk van Avicenna (ca. 980-1037), maar nog waarschijnlijker van een van de vele denkers die het inzicht in de tussentijd doorbriefden. (Tussen haakjes: over joods-christelijk-islamitische interactie gesproken…) Het is het antwoord dat woordenboeken nog steeds geven. De tiende druk van de Van Dale uit 1976 geeft als eerste twee betekenissen:

1. ‘het ware; het in-overeenstemming-zijn van het denkbeeld met de wetten van het denken of met zijn voorwerp, van een verhaal of bericht met de zaak zoals zij is’
2. ‘getrouwdheid aan de werkelijkheid’

De vele voorbeelden die erbij gegeven worden, laat ik nu maar achterwege. Het grote Woordenboek der Nederlandsche Taal begint in 1988 ongeveer op dezelfde wijze:

‘Het ware; datgene wat overeenkomt met de feiten of in overeenstemming is met de inzichten van het verstand, met de wetten van het denken, voorgesteld als enkelvoudig begrip: als eenige ware, juiste weergave van de feiten, van de dingen zooals ze zijn, gesteld tegenover alles wat er niet mee overeenstemt en om die reden wordt beschouwd als leugen of dwaling.’

Exif_JPEG_PICTURE

Weesperplein, Amsterdam. Een waarheidsgetrouwe afbeelding. Waarheid is overeenstemming, geen afbeelding.

Filosofen noemen dat vaak de correspondentietheorie van de waarheid. Op zich is dat een nuttige benaming, want het gaat over een overeenkomst of relatie, maar er sluipt zo ook al snel een misverstand in: alsof het slechts over een van de vele mogelijke theorietjes over waarheid zou gaan en alsof je die ‘theorie’ ook zou kunnen verwerpen. Dat kan namelijk niet. Het gaat hier om een tamelijk adequate beschrijving van hoe het begrip waarheid daadwerkelijk functioneert. Die beschrijving is uiteraard niet volledig, omdat woorden en begrippen in natuurlijke talen vaak op meerdere wijzen functioneren en er nog meer betekenissen en gebruikswijzen bij komen – en dat is hun sterke punt en geen zwakte – maar daarmee kun je de kernbetekenis nog niet maar zo aan de kant schuiven.

In feite wordt dat in de twee andere ‘theorieën’ die vervolgens meestal genoemd worden, ook niet gedaan. De tweede is de coherentietheorie en die gaat vooral over de onderlinge samenhang van wat we voor waar houden. Maar dat waarheid en dat ware uitspraken onderling consistent dienen te zijn, vloeit voort uit het gegeven dat waarheid in overeenstemming met de werkelijkheid is of daar recht aan moet doen. De eis van coherentie fungeert dan ook vooral negatief, als check. Het is het idee waar veel detectives of thrillers op gebouwd zijn. Als er zich in verhalen of getuigenissen tegenspraken voordoen, weet je dat er iets niet kan kloppen. De vraag is dan vervolgens welke uitspraken wel waar zijn en welke niet. Een onheilspellende kop als die zaterdag op Spiegel Online verscheen, ‘Drohnen-Affäre: De Maizière im Dickicht der Widersprüche’, doet dan ook een beroep op de gedachte dat de waarheid coherent moet zijn: als iemand zich in tegenspraken verliest, is de waarheid geweld aangedaan. Er is geen volledige overeenstemming met de werkelijkheid. Alleen moet dan nog even uitgezocht worden op welke punten dat het geval is.

Met de derde ‘waarheidstheorie’, die van het pragmatisme, die men eigenlijk de pragmatistische waarheidsopvatting zou moeten noemen, maar die gelukkig vaak wat beter bekkend de pragmatische waarheidstheorie wordt genoemd, is het al niet anders. Het gaat er dan vooral om hoe waarheid praktisch functioneert, over wat de waarde van waarheid in het alledaagse en ook wel niet zo alledaagse leven is. Ook die ‘theorie’ gaat volledig uit van de correspondentiegedachte. In zijn Pragmatism. A New Name for Some Old Ways of Thinking (1907) zegt William James dat ook met zoveel woorden:

‘Truth, as any dictionary will tell you, is a property of certain of our ideas. It means their “agreement,” as falsity means their disagreement, with “reality.” Pragmatists and intellectualists both accept this definition as a matter of course. They begin to quarrel only after the question is raised as to what may precisely be meant by the term “agreement,” and what by the term “reality,” when reality is taken as something for our ideas to agree with.’

Sneeuw en regen
Ik beperk me nu tot enkele mijmeringen over de vraag wat nu de aard van de overeenstemming of overeenkomst tussen woord en werkelijkheid is, waar het bij waarheid om gaat. Mijn indruk is dat vooral onder invloed van Alfred Tarski (1901-1983) daarbij het accent tegenwoordig ietwat verkeerd komt te liggen. Zoals bekend, begint het zodra het om waarheid gaat, tegenwoordig ook altijd al spoedig te sneeuwen. En dat komt door meneer Tarski zelf. In zijn befaamde opstel ‘Der Wahrheitsbegriff in den formalisierten Sprachen‘ uit 1935, dat twee jaar eerder in het Pools was verschenen, gebruikte hij al het voorbeeld:

‘”es schneit” ist eine wahre Aussage dann und nur dann, wenn es schneit

En in ‘The Semantic Conception of Truth and the Foundations of Semantics‘ uit 1944 figureert het verwante voorbeeldzinnetje dat we ad nauseum nog steeds langs zien komen. Ik citeer ook even het een en ander uit de omliggende passage:

‘Consider the sentence “snow is white.” We ask the question under what conditions this sentence is true or false. It seems clear that if we base ourselves on the classical conception of truth, we shall say that the sentence is true if snow is white, and that it is false if snow is not white. Thus, if the definition of truth is to conform to our conception, it must imply the following equivalence:

  • The sentence “snow is white” is true if, and only if, snow is white.

Let me point out that the phrase “snow is white” occurs on the left side of this equivalence in quotation marks, and on the right without quotation marks. On the right side we have the sentence itself, and on the left the name of the sentence. Employing the medieval logical terminology we could also say that on the right side the words “snow is white” occur in suppositio formalis, and on the left in suppositio materialis.’

Het is niet mijn bedoeling hier verder uitgebreid op in te gaan en in die zin ook niet om een formele kritiek te geven. Het is best mogelijk dat binnen een meer geformaliseerd systeem dit allemaal heel aardig is, voor wie zin heeft zich daarmee te vermaken. Let overigens wel op dat Tarski hier een onderscheid maakt tussen de naam van de zin (links) en de zin zelf (rechts). Hij blijft hier binnen de wereld van de taal. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat sommigen de tweedeling tegenwoordig ook wel anders en meer in overeenstemming met de klassieke correspondentiegedachte gebruiken, waarbij de zin (dan links) tegenover een ‘feit’ (rechts) wordt geplaatst.

Dat nu geeft het probleem misschien ook wel een beetje aan. Zo heb je dus in combinatie al een driedeling. Je hebt eerst de werkelijkheid dat sneeuw zoals die op hoge bergtoppen ligt en soms ook gewoon op straat of in onze tuin ligt, wit is, ten tweede een uitspraak daarover en vervolgens weer de ‘naam’ van die zin en een oordeel erover, namelijk dat die waar is. Als je wilt, kun je nog wel even doorgaan met het aanbrengen van nadere onderscheidingen, want je kunt bijvoorbeeld een onderscheid maken tussen de zin als zodanig en de inhoud die daar achter ligt en die ook op andere wijzen en in andere talen weergegeven kan worden. Hier is de regen vaak het voorbeeld. ‘It is raining’, ‘Es regnet’ en ‘Il pleut’ zijn heel andere klanken en woorden, maar ze drukken allemaal dezelfde propositie uit, namelijk dat het regent.

Samenhang
Het is niet onmogelijk dat dergelijke onderscheidingen in bepaalde contexten en anders wel binnen bepaalde spelletjes een zeker nut hebben, maar ze kunnen ook ons het zicht op wat waarheid is en hoe waarheid functioneert, benemen en daar wil ik het nu over hebben.

Het is in feite het idee dat waarheid uitsluitend in taal, en dat mag je dan best breed opvatten en er ook symbolische systemen en gebaren (een hoofdknik, een gezichtsuitdrukking) bij betrekken, gelokaliseerd is. Ik heb dat vroeger zelf ook wel met klem beweerd, maar ik geloof dat het een gedachte is die ons op dwaalwegen voert, en ik ben er dan ook op teruggekomen. Niet dat ze volkomen onjuist is. Waarheid gaat óók over taal, althans over beweringen die in taal gedaan worden. Hierboven had ik het zelf nog over uitspraken die al dan niet waar kunnen zijn. Als je zegt dat wat iemand zegt, onwaar is, doe je een uitspraak over wat hij net in taal uitte. Maar het is wel een onvolledige opvatting van wat waarheid is.

En de omschrijvingen die ik hierboven aanhaalde, helpen ons daar al bij. Waarheid is een kwestie van overeenstemming, adaequatio. We kunnen twee elementen, intellectus en res, begrip en zaak, onderscheiden, maar bij waarheid gaat het er nou net om dat ze niet volkomen gescheiden zijn, maar met elkaar verbonden zijn. Waarheid gaat niet alleen over taal of wat daarin uitgedrukt wordt, maar om de verwevenheid van taal, van zinnen en teksten, met de werkelijkheid en de wereld waar we deel vanuit maken. Juist het rijke idee van de adaequatio en de eigenheid daarvan die veel meer dan een isgelijkteken (=) is, dreigt in de tarskiaanse weergave wat uit het zicht te raken.

Als iemand je vertelt dat het een paar graden boven nul is en je gaat daarom zonder handschoenen de deur uit en je ontdekt vervolgens dat het wel degelijk vriest en dat je wel erg koude handen op de fiets krijgt, neem je hem misschien kwalijk dat hij je niet goed ingelicht heeft. Maar het gaat je er dan niet alleen om dat iemand je een aantal minuten terug een onware mededeling deed, het gaat je ook om de situatie waarin je je bevindt. Dat het niet waar is dat het niet vriest en dat je handen wel erg koud en stijf worden. Het gaat je niet alleen om een uitspraak, maar om de werkelijkheid. Natuurlijk kun je dan methodisch een zeker onderscheid maken tussen de waarheid van de zin en de werkelijkheid waar die betrekking op had, maar waar het op aankomt, is de samenhang. De uitspraak is niet meer dan een middel om iets over de werkelijkheid te weten te komen. En bij waarheid gaat het om die werkelijkheid.

Waarheid is niet iets dat tot taal beperkt blijft, het gaat juist over de wijze waarop onze woorden met de werkelijkheid verbonden zijn. In die zin zet zelfs James ons op verkeerde been als hij in zijn initiële Zugeständnis waarheid een eigenschap noemt van bepaalde ideeën die we er op nahouden. De eigenschap laat zich alleen in de relatie van die ideeën tot de buitenwereld kennen, ze is geen opzichzelfstaande eigenschap. Waarheid verbindt de taal met de wereld waar ze deel vanuit maakt. Waarheid is wat we in het dagelijks leven veronderstellen. Alleen als we twijfelen, vragen we naar de waarheid. ‘Weet je dat wel zeker?’ Of bij thuiskomst: ‘Je hebt me anders wel behoorlijk voor de gek gehouden met je bewering dat het helemaal niet vroor.’

Creatieve gebondenheid
Waarheid is een van de voorwaarden voor onderlinge communicatie. Gewoonlijk is ze impliciet. Maar meer dan een van de veronderstelde normatieve aspecten van onderlinge uitwisseling is ze nu ook weer niet. In verhandelingen over waarheid wordt ook vaak gedaan of hele zinnen alleen maar waar of onwaar kunnen zijn. Maar mensen gebruiken heel veel zinnen die op zich helemaal niet waar of onwaar zijn. Ironisch genoeg liggen die juist in verhandelingen over waarheid al voor het oprapen. De twee zinnen ‘Consider, for example, the belief that Ramey sings. Let us grant that this belief is true.’ kunnen als zodanig helemaal niet waar of onwaar zijn. Het gaat hier over een denkmogelijkheid, niet over een werkelijkheid. Sla een willekeurig boek op, prik een zin – dit is nu eens een praktische en nuchtere vorm van bibliomantie – en vraag je af of die waar of onwaar kan zijn. Soms kan dat, soms niet en soms – als we de Faust van Goethe open slaan (‘Mich an deine Seite zu schmiegen, Das war ein süßes, ein holdes Glück!’) – moet je eerst even uitleggen wat waarheid in dit verband zou kunnen betekenen.

Waarheid is slechts een aspect van bepaalde zinnen. Als je het over de waarheid met elkaar oneens bent, kun je dat aspect er vaak uithalen en het daar dan afzonderlijk over hebben. Maar zo werkt normaal taalgebruik meestal gelukkig niet. Het idee van een propositie als de inhoud van een bewering die niet nader meer geïnterpreteerd hoeft te worden en die alleen maar waar of onwaar kan zijn, kan in een geval van strijd om een bepaalde aanspraak op waarheid misschien een zekere methodische, richtinggevende waarde hebben, in de praktijk van alledag kan het geen vertrekpunt zijn, want als we het over de waarheid oneens zijn, gaat het juist wel over de interpretatie van concrete formuleringen en over ons perspectief op de betreffende werkelijkheid. En daar moeten we dan verder over praten. We moeten dan nadrukkelijk wel interpreteren. En ons doel is dan om tot een beter inzicht omtrent de werkelijkheid te komen. Alleen als we er samen uit komen, hebben we het over een propositie die de interpretatie als het ware voorbij is. In die zin kan de gedachte misschien een methodisch ideaal vertegenwoordigen, een einddoel, geen uitgangspunt.

Waarheid wordt voorondersteld en ze wordt alleen gethematiseerd als er verschil van menig over rijst. Of als iemand een tot dan toe onbekende waarheid, die niet onmiddellijk inzichtelijk lijkt, komt vertellen. Dan gaat het meer over twijfel of scepsis dan om regelrechte tegenspraak. En als iemand er uit zichzelf al bij vertelt dat hij de waarheid of de ‘echte waarheid’ komt vertellen, is de bijbehorende gedachte al: ‘u gelooft me vast en zeker niet maar zo’. Waarheid gaat dus over onze relatie tot de werkelijkheid. Waarheid is een kwestie van harmonie met de ons omringende werkelijkheid. Ook het onderscheid tussen feiten en waarheden die die feiten tot uitdrukking zouden brengen, is hooguit kunstmatig. Een feit is altijd waar. Dat hoort nu eenmaal bij onze bepaling van een feit. Maar dat feit kennen we pas en kunnen we pas ter discussie stellen als we het eerst formuleren. Het is niet zo dat er in een werkelijkheid buiten ons een verzameling ‘feiten’ is, waar we vervolgens dan ook nog iets over zeggen kunnen. Pas door onze beweringen worden die feiten als ‘geïsoleerde eenheden’ ook pas geschapen. Maar dat scheppen is niet volkomen vrij of willekeurig. In die scheppende daad moeten we recht doen aan de werkelijkheid. Ook al heeft niemand een bepaald feit eerder zo onder de loep genomen, wil het een feit zijn, dan moeten anderen die er kennis van nemen, er in alle redelijkheid mee kunnen instemmen. Waarheid is een creatieve daad in gebondenheid.

Oordelen
Bovendien kunnen we feiten en waarheid niet beperken tot een zuiver fysieke werkelijkheid. Dat sneeuw wit is, wil er in het algemeen nog wel in, maar ook díe uitspraak is van de context afhankelijk. Sneeuw kan wel degelijk gelig of grijzig zijn. Ja, zal men zeggen, dat is dan niet de sneeuw zelf, maar iets bijkomends, maar juist dat punt moet verduidelijkt worden, want iemand die opmerkt dat de sneeuw op straat onderhand wel erg vies is, kan een volkomen juiste en ware uitspraak doen. Die heeft het niet over sneeuw ‘als zodanig’. En als je het daar wel over hebt, zal dat toch uit de context duidelijk moeten worden. Het is geen absolute uitspraak die altijd waar is. Soms is ze dat, maar ook dat moet uit de situatie blijken.

Ook inzake onze oordelen over de wereld maken we aanspraak op waarheid. Een verslaggever die bij een demonstratie staat en die zegt dat de stemming erg gespannen of juist uitgelaten is, kan daarmee een bewering doen die volkomen waar is. Maar natuurkundig nauwkeurig kun je zoiets niet vaststellen. Toch kan hij groot gelijk hebben, als je ziet hoe de mensen er bij staan. Iemand kan bij het gedwongen aftreden van een politicus opmerken dat hoogmoed voor de val komt en een gesprekspartner kan dat beamen met de woorden: ‘dat is waar’. Meetbaar? Nee. Waar? Ja. Iemand kan opmerken dat ondanks alle kritiek Barack Obama een uitstekende president is. En anderen kunnen daar mee instemmen of juist tegenwerpen dat dat niet waar is. Daar kan men vervolgens argumenten voor of tegen bij aanvoeren. Maar de vraag naar waarheid speelt bij een dergelijk oordeel wel degelijk mee, al is het terecht vaak impliciet. De vraag naar waarheid kun je dan alleen in een ruimere context – wat heeft hij gedaan? waarmee vergelijk je hem? – beantwoorden.

Exif_JPEG_PICTURE

In 1978 schreef Václav Havel de tekst van dit boekje in het Tsjechisch. In januari 1980 verscheen het in het Duits. Dit is de Originalausgabe. Let ook op de ondertitel. Waarheid kan een krachtig middel tegen machtsmisbruik zijn.

Verhaal en geschiedenis
Het is niet toevallig dat woorden als verhaal en geschiedenis in vele talen een dubbele referentie hebben. Neem de geschiedenis van de Tachtigjarige Oorlog. Die kun je op onnoemlijk veel verschillende wijzen vertellen. Aan elk boek kan een nieuw boek toegevoegd worden, waarin weer andere aspecten aan bod komen en bepaalde dingen weer niet genoemd worden. Maar alle moeten ze toch recht doen aan een bepaalde historische werkelijkheid. Ze moeten kloppen. De Tachtigjarige Oorlog heeft zijn eigen geschiedenis. Het levensverhaal van Angela Merkel wordt in heel veel boeken verschillend belicht, maar toch is er dat ene verhaal van haar leven dat op verschillende wijzen verhaald kan worden, maar waarbij de feiten – en die ken je alleen als ze verwoord worden – er toe doen en een zekere hardheid bezitten. Dergelijke geschiedenissen en verhalen zijn waar en ze bestaan uit de relatie tussen boeken en historische werkelijkheid.

Ook bij verhalen die als fictief aangekondigd worden, kan de waarheidsvraag overigens nog op diverse wijzen een rol spelen, bijvoorbeeld of iets zo in werkelijkheid ook zou kunnen gebeuren. Het geeft wel aan dat de relatie op diverse wijzen gekwalificeerd kan worden. In onze verbeelding kunnen we iets aan de werkelijkheid toevoegen, verhalen die we verzinnen, ideeën die we bedenken. Zo scheppen we nieuwe werkelijkheden, juist omdat taal veel meer is dan een beschrijving van de werkelijkheid. En ook in de verbeelding verhouden we ons nog steeds op een bepaalde, maar nog creatievere wijze tot de werkelijkheid. Het gaat dan om meer dan om simpele feiten. Taal is onderdeel van de werkelijkheid, ze staat er niet tegenover, maar ze is ook een onderdeel dat nieuwe werkelijkheden kan scheppen.

Waarheid bindt ons aan de werkelijkheid en daar mag je de wetten van het denken, die ook aan de werkelijkheid gebonden zijn, ook bij meenemen. Juist de aangehaalde woordenboekbetekenissen wezen daar op, maar ik laat dat aspect hier nu rusten. We kunnen ook onwaarheid spreken, omdat we ons vergissen, maar ook omdat we liegen. Juist dan zijn we niet in harmonie met de wereld en met de werkelijkheid, hetzij zonder dat door te hebben, hetzij bewust. Dat is een menselijke mogelijkheid. Waarheid is harmonie. Onwaarheid is disharmonie.

Verbinding
Waarheid is dus niet een tegenoverstelling van woord en werkelijkheid, maar een verbinding. En die wordt verondersteld. Alleen als we aan de waarheid twijfelen, dan nemen we even een stapje terug en kijken naar de verhouding tussen de omstreden uitspraak en de werkelijkheid. Dan kijken of het begrip en het ding, intellectus en res, wel in overeenstemming zijn. Maar ook dan gaat het niet om één zijde, die waar zou zijn, maar juist om de aard van de relatie: of het daarmee in orde is. Wie zegt dat een uitspraak waar is, wijst daarmee tegelijk boven die uitspraak uit. Zo hebben mensen ook de mogelijkheid om in waarheid te leven, zoals Václav Havel dat ooit, maar zeker niet als eerste of enige, thematiseerde in zijn beroemde boekje Poging om in de waarheid te leven.

Veritas est adaequatio rei et intellectus.

(105)

One Trackback to “Waarheid als verbinding”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: