Moed, Budweiser en Churchill – Over een citaat door Mirjam Sterk

door Jan Dirk Snel

In vroeger dagen, in de oudheid bijvoorbeeld, was het de gewoonte dat uitspraken of geschriften op naam van een beroemd, vaak al gestorven persoon werden gezet om ze zo meer gezag te verlenen, zo wordt ons verteld. Zo wordt het bijbelboek Spreuken toegeschreven aan de wijze koning Salomo en staan veel psalmen op naam van zijn vader David.

CDA-congres, Den Haag zaterdag 27 oktober 2012. Mirjam Sterk houdt haar afscheidstoespraak. (foto: Mona Keijzer)

Onuitputtelijk
Het is echter geen verschijnsel dat voorbij is. Op internet komen grote verzamelingen citaten en aformismen voor die op naam van beroemde geleerden of filosofen gezet zijn. Iedereen kent wel dat Voltaire-citaat over tolerantie – ‘I disapprove of what you say, but I will defend to the death your right to say it’ – dat in werkelijkheid een parafraserende weergave is van zijn houding in een bepaalde casus door Evelyn Beatrice Hall die onder het pseudoniem Stephen G. Tallentyre in 1906 The Friends of Voltaire publiceerde. En vrijwel iedereen zal ook dat gegeven wel eens voorbij hebben zien komen. En toch blijven sommige auteurs er met grote hardnekkigheid in slagen om de zinsnede rechtstreeks aan de heer François-Marie Arouet, die zelf ook al onder een andere naam schreef, toe te schrijven.

Maar er is veel meer. Einstein is postuum een onuitputtelijke bron van wijsheid geworden. Op Twitter zie je bijvoorbeeld om de zoveel tijd de snedigheid voorbij komen dat er twee dingen oneindig zijn, het heelal en de menselijke domheid, maar dat ie omtrent het eerste niet helemaal zeker is. Het is een onwaarschijnlijke uitspraak, al was het maar omdat Einstein ervan uitging dat het heelal eindig, zij het onbegrensd was. Ook veel filosofen lijken in tegeltjeswijsheden gegrossierd te hebben. Soms valt nog wel ongeveer na te gaan waar een toegeschreven citaat vandaan komt, soms is het schier onmogelijk nog na te gaan waar de oorsprong ligt. Maar nu heb ik een geval, waarvan ik denk dat het me wel lukte die te achterhalen.

Zaterdag citeerde Mirjam Sterk in haar afscheidstoespraak tot het CDA-congres enkele woorden van Winston Churchill. Ik zag ze omdat Mona Keijzer er een foto van rondtwitterde. Dit is de tekst:

Success is not final,
failure is not fatal.
It is the courage to continue that counts.

Ik dacht direct: ik wil wel eens weten waar Churchill dat gezegd of geschreven heeft. Zomaar wat zoeken op internet levert dan weinig op: je verdrinkt in een zee met steeds hetzelfde citaat, maar zonder bronvermelding. Google Books levert dan al snel meer op, omdat je op jaren kunt zoeken. De laatste jaren waarin het citaat ook in allerlei boeken opduikt, kun je dan al snel uitschakelen. Het blijkt dan dat het citaat in de huidige vorm in 2000 voor het eerst in enkele boeken voorkomt. Dikke kans overigens dat het eerder zo in een boek verscheen, maar dat Google dat niet gescand heeft.

Bier
Maar je kunt ervan uitgaan dat zulke citaten nogal eens variëren. Als je in plaats van ‘not’ twee keer ‘never’ invult, kom je bijvoorbeeld uit op een eerste vermelding in een pastoraal boek uit 1990. En zo kun je doorgaan: zonder ‘to continue’ blijkt het citaat nog weer iets eerder voor te komen. Ik zal u de rest van mijn zoektocht terugwaarts besparen. Ik denk namelijk dat ik de originele bron gevonden heb. En dat is een advertentie voor het biermerk Budweiser van de firma Anheuser-Busch uit St. Louis, die voor zover ik kan nagaan, voor het eerst verscheen op 21 september 1938 in een hele reeks kranten in de Verenigde Staten. We zien een jongen die met zijn hengel, vergezeld door zijn hond, kennelijk op weg is om te gaan vissen en daarbij naar de lucht tuurt. Dit is (het belangrijkste deel van) de begeleidende tekst:

YOU CAN’T TELL HIM THERE’S NO FISHIN’

Let the Weather Man talk. Let the experts scoff. Youth goes fishing for the fun of it … in all kinds of weather … in all kinds of waters.
The man who has lost the spirit of youth is too busy with gloomy forecasts to gather bait, much less go fishing.
Men with the spirit of youth pioneered our America … men with vision and sturdy confidence. They found contentment in the thrill of action, knowing that success was never final and failure never fatal. It was courage that counted. Isn’t opportunity in America today greater than it was in the days of our grateful forefathers?

Live Life … Every golden minute of it
Enjoy Budweiser … Every golden drop of it

 ANHEUSER-BUSCH • ST. LOUIS

Advertentie voor Budweiser in Life van 13 maart 1939.

Ik heb hierbij een plaatje gedaan van de advertentie zoals die op in maart 1939 in het tijdschrift Life verscheen, maar de krantenversie van de voorgaande herfst bevatte nog wat meer over het uitproberen van het bier. Men kan dat bijvoorbeeld goed in de Texaanse Borger Daily Herald zien. In november 1938 verscheen er overigens onder de titel ‘Why Make a Sunset of the Sunrise’ een advertentie met wel de zinsnede dat ‘success was never final, failure never fatal’, maar dan met een ander vervolg.

Hoe het ook zij, het heeft er alle schijn van dat de woorden die Mirjam Sterk zaterdag citeerde, afkomstig zijn van een medewerker van het reclamebureau dat de advertenties voor het biermerk Budweiser in 1938 verzorgde. Anheuser-Busch liet trouwens van beide advertenties of de leuzen het copyright in 1938 vastleggen, zij het kennelijk een volgorde die omgekeerd was aan de plaatsing. In de jaren veertig werd de slogan al enkele keren door schrijvers en redenaars aangehaald, maar pas in 1965 kwam ik – in The Louisville & Nashville Employes’ Magazine – voor het eerst een toeschrijving aan Winston Churchill tegen. Het was het jaar waarin hij overleed. Maar de kans lijkt me groot dat iemand al eerder de combinatie gemaakt had.

Varianten
Wat ook opvalt: van een tamelijk eenvoudig citaat blijken gemakkelijk varianten gemaakt te kunnen worden. De verleden tijd veranderde in een tegenwoordige tijd, van nooit werd niet gemaakt en de moed bleek nader aangevuld te kunnen worden, ook nog wel op wijzen die ik hier niet noem. Dat een zinsnede uit een advertentie van een grote firma ruime verspreiding krijgt en door een gehoor ook gemakkelijk herkend wordt, laat zich goed begrijpen. Zo kent iedereen in Nederland de uitdrukking dat vakmanschap meesterschap is nog van de reclames van Grolsch – ook een biermerk trouwens – maar als een redenaar die uitdrukking zou gebruiken en aan een schrijver uit vroeger dagen zou toeschrijven, dan zou het publiek waarschijnlijk denken: o, daar hebben ze het bij Grolsch vandaan gehaald. Zoiets kan zich ook hier gemakkelijk hebben voorgedaan, temeer daar de zinsnede in een lopende tekst voorkwam en er niet als leus uitgelicht werd.

Maar het lijkt me onwaarschijnlijk dat deze woorden al eens door Winston Churchill gebruikt waren, want dan zouden ze ongetwijfeld anders aangehaald zijn. En het lijkt al even onwaarschijnlijk dat hij ze zelf geciteerd heeft, want dan zouden daarvan blijken te vinden moeten zjin.

Of het verlies van het CDA bij de laatste verkiezingen echt niet fataal is, valt overigens nog te bezien. Het ligt er maar aan wat men nastreeft. Maar daar wilde ik het deze keer maar eens niet over hebben. Dit is het korte verhaal van hoe een zinsnede uit een bierreclame het tot citaat van Churchill wist te brengen – en zo’n 75 jaar nadat ie door een reclameman achter zijn bureau was bedacht op een groot scherm in Den Haag verscheen. En hoe een visie op de Amerikaanse geschiedenis veranderde in een aanmoediging voor de toekomst van een Nederlandse politieke partij.

(77)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: