Duits zelfwantrouwen, de EU en de vrede (II)

door Jan Dirk Snel

.

Deel I van deze vierdelige serie verscheen gisteren.

.:.

Ik ga verder. Ik heb bij dit stukje een foto gezet van de ontmoeting tussen François Mitterand en Helmut Kohl in 1984 in Verdun. Hand in hand staan daar twee mannen die zich de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog nog herinnerden, die zich de verschrikkingen van twee grote Europese oorlogen herinnerden – ja, ze waren in Verdun –, die nog wisten dat het binnen een eeuw drie keer ernstig mis was gegaan tussen Duitsland en Frankrijk, dat er vele onnodige mensenlevens gevallen waren.

Sentiment
Het plaatje doet misschien voor de huidige generatie wat sentimenteel aan, maar beide mannen, met een heel andere politieke achtergrond, met een heel andere politieke biografie ook, hadden alle reden om dat sentiment van ‘dat nooit weer’, nie wieder Krieg, plus jamais de guerre, te voelen. Het zat diep in hun vezels. En in hun hele handelen klonk het door. Ook bij de vereniging van Duitsland én bij de verdere Europese integratie. Die hoorden voor hen bij elkaar, onlosmakelijk verbonden.

Het verdrag van Maastricht kwam in 1991 – en 1992, toen het ondertekend werd – echt niet uit de lucht vallen. Al in de jaren zestig werd er gesproken over een economische en monetaire unie, al in 1972 werd er besluiten over genomen, maar de echte gang werd er in 1985 in gezet. Toen werd bepaald dat die vrije binnenmarkt er in 1992 eindelijk maar eens moest komen. Mensen roepen nu soms dat ze wel voor de EEG, de Europese Economische Gemeenschap, waren en zijn, maar niet voor de Unie die volgde, maar die economische gemeenschap was nog zeer onvolkomen. Lange tijd ging het vooral over landbouw, op zich trouwens heel belangrijk. (Dat voedsel in de supermarkt komt echt ergens vandaan.)

Ik herinner me nog hoe schattig, bijna ontroerend, ik het vond toen ik net voor de formele openstelling der grenzen bij Bourtange een keer een Duitse grensbeambte op een ladder in boom aantrof, terwijl hij pruimen of er wat ook hing, aan het plukken was. Dat was sensationeel, dat je zomaar de grens kon passeren zonder gecontroleerd te worden. Dat goederen zonder allerlei tijdrovend gedoe zo maar van het ene naar het andere land konden.

En aan die afspraken over de vorming van een werkelijke economische unie hield Duitsland ook ten tijde van het herenigingsproces vast. En men achtte het duidelijk dat een echte Europese markt er niet kon komen zonder iets als een monetaire unie. En die was weer niet mogelijk zonder een zekere politieke unie. ‘Die Politische Union ist das unerlässliche Gegenstück zur Wirtschafts und Wahrungsunion’, zei Helmut Kohl op 6 november 1991 in de Bondsdag. En hij zei niets nieuws, dat vond men in de voorafgaande decennia ook al.

De oorlog herinneren
Men kan het allemaal nalezen in het uitstekende essay van Timothy Garton Ash over ‘The Crisis of Europe’, dat de Groene afgelopen week in vertaling plaatste en dat onlangs in Foreign Affairs verscheen en dat ook elders op internet raadpleegbaar is. Daarin staat ook uitvoerig beschreven wat er mis ging, maar ook hoe lang het goed ging. Ook Garton Ash benadrukt wat het grote motief achter de Europese samenwerking was:

‘Yet the single most important driving force across the continent was the memory of war.’

Het Duitse zelfwantrouwen speelde een grote rol. Pas onder het bewind van Gerhard Schröder en Joschka Fischer vanaf 1998 werd Duitsland geleidelijk een ‘normaal ‘ land dat weer aan militaire operaties ging meedoen. Wie herinnert zich niet de met rode verf besmeurde minister van buitenlandse zaken op het congres van zijn partij? Maar Duitsland is nog militair nog steeds geen grootmacht en in de internationale diplomatie is het ook niet leidend, het is alleen het belangrijkste land in economische zin binnen de EU en het heeft zich bewust in een dat ruimere kader ingebed. Zelfbescherming, omdat het zichzelf lange tijd niet helemaal vertrouwde en er nog minder op meende te kunnen rekenen dat anderen dat zouden doen.

Duitsland heeft ter wille van de bestendige vrede met Frankrijk de geliefde D-Mark opgegeven, juist datgene waar de Duitser na 1945 het meeste vertrouwen in hadden gekregen. Het eiste daar een vorm van stabiliteit voor terug die het zelf rond 2005 ook heeft beschaamd. Maar het was een opoffering voor de bestendiging van de vrede in Europa. En het stond zelfs toe dat de politieke unie er niet kwam in de vorm die nodig was.

Vrede
Ook dat beschrijft Garton Ash en ook dat kun je in alle publicaties uit die jaren terugvinden: ook dat veel waarnemers dat toen al problematisch vonden. En ja, die vrede werd en wordt inmiddels als normaal ervaren, maar om die te behouden heb je wel instituties nodig, zoals Hans Goslinga zaterdag in Trouw beschrijft.

Om die vrede ging het vanaf het begin. Lees alleen de eerste zin van de beroemde verklaring van Robert Schuman van 9 mei 1950:

‘La paix mondiale ne saurait être sauvegardée sans des efforts créateurs à la mesure des dangers qui la menacent.’

En om die vrede, intern, maar ook naar buiten toe gericht, op basis van praktische samenwerking – het begon met kolen en staal, twee producten die destijds net heel belangrijk waren geweest bij de oorlogsindustrie – is het al die tijd gegaan. Het ging vanaf het allereerste begin om het overdragen van soevereiniteit. Niet in zijn geheel, maar om delen. Om zo door de macht te verdelen stabiliteit te scheppen. Dat is het oude ideaal van rechtsstatelijkheid, maar nu ook over grenzen heen uitgewerkt.

En daarvoor is de Nobelprijs uitgereikt. In de verklaring van het comité staat heel nadrukkelijk dat het gaat om de EU ‘and its forerunners’ – ik cursiveer – en over de bijdrage gedurende meer dan zes decennia – ‘for over six decades’’ – ‘to the advancement of peace and reconciliation, democracy and human rights in Europe.’ Het gaat om de bestendigheid en de duur van deze vormen van samenwerking. En die was van grote waarde.

Koude Oorlog
En nee, de EU was niet de enige organisatie die bijdroeg aan vrede. Er was ook de NAVO en ik denk dat het een gelukkige zaak is dat die niet samenviel met de Europese samenwerkingsverbanden die er vanaf 1951 bestaan hebben. Hoe dreigend de Koude Oorlog soms ook leek, je kunt overtuigend betogen dat de wederzijdse dreiging vrede in Europa heeft gebracht. Maar het ging wel ten koste van de Derde Wereld, want daar werden in de decennia na de Tweede Wereldoorlog wel indirect en soms niet eens zo onrechtstreeks conflicten tussen de grootmachten uitgevochten.

Maarten van Rossem noemde zijn boek over de Eerste Wereldoorlog, de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog Drie oorlogen (Amsterdam 2007) (Lees dat boek trouwens: Van Rossem vat zeer nauwgezet recente inzichten samen en is in zijn geschriften helemaal niet zo leukig, als menigeen wellicht zou verwachten, maar juist uiterst degelijk). Hij zei een keer dat de titel zakelijk misschien Tweeëneenhalve oorlog had moeten zijn, maar dat dat nu eenmaal niet bekt. Maar als je de ellende in het zuidelijk deel van de wereld tijdens die decennia beziet, is de titel zo gek nog niet.

Wie wil twijfelen, kan zich ook afvragen hoe belangrijk de NAVO destijds voor de vrede in Europa nu was. Was de nucleaire patstelling tussen de twee supermachten op zich niet voldoende waarborg? Ook neutrale landen die geen lid waren, werden beschermd. Maar hoe het ook zij, het was belangrijk dat toen de wederzijdse bedreiging rond 1990 wegviel, er al een uitgebreide Europese samenwerking was.

Niet vanzelf
En die EU bleek, juist zonder een externe bedreiging te vormen, vele landen in Midden- en Oost-Europa op te kunnen nemen, zoals dat ook had gedaan met de voormalige zuidelijke dictaturen in Griekenland, Spanje en Portugal in de jaren tachtig. (Denken jongeren daar eigenlijk nog wel eens aan, dat het nog niet zo lang geleden was dat ook in ons deel van het continent generaals de dienst uitmaakten?).

En overigens, was de samenwerking onder dreiging van de Koude Oorlog nu zo vanzelfsprekend? We herinneren ons toch allemaal hoe Frankrijk nog wel eens een eigen weg ging en internationaal soms de kant van de Sovjet-Unie leek te kiezen? Ook in West-Europa ging het echt niet vanzelf goed tussen de landen. Daar moest hard aan gewerkt worden.

Dit is het tweede deel van een vierdelige serie. De komende dagen volgen de delen drie en vier, telkens om acht uur ‘s ochtends.

(74)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: