Moraal als bezwering

door Jan Dirk Snel

.:.

Hieronder volgt de oorspronkelijke versie van mijn stuk dat gisteren, donderdag 30 augustus 2012, in de rubriek Opinie van NRC Handelsblad verscheen onder de titel ‘Lekker kwaad op Van der Staaij‘. Dit is de tekst die ik woensdagmorgen 29 augustus schreef en inleverde. Deze versie telt 1010 woorden. Op verzoek van de redactie heb ik die vervolgens teruggebracht tot 604 woorden. Het stukje dat uiteindelijk in de krant verscheen, was door de redactie nog weer verder met 150 woorden ingekort tot 454 woorden, maar ik geloof dat de kern van wat ik wilde zeggen, daarbij goed bewaard is gebleven. Alleen de drie tussenkopjes heb ik nu nieuw toegevoegd.

.:.

Moraal is de hedendaagse vorm van religie. Het is een ernstig misverstand om te menen dat mensen vroeger weliswaar aan godsdienst deden, maar dat dat nu, althans wat betreft de meesten van ons, voorbij zou zijn. Veel aspecten van religie zijn inderdaad ten onder gegaan of hebben zich zelfstandig in geheel andere richting voortgezet, maar de collectieve moraal heerst meer dan ooit en ze is onze gedeelde religie.

Rationeel
Niets laat dat beter zien dan het collectieve bezweringsritueel dat dinsdag volgde op enkele woorden van SGP-voorman Kees van der Staaij over abortus provocatus. Als RTL van een paar zinsneden uit een tv-interview met Frits Wester er niet speciaal uitgelicht had en daar een groot bericht onder de kop ‘Van der Staaij: geen abortus na verkrachting’ van had gemaakt, zou niemand waarschijnlijk iets opgevallen zijn. In dat bericht werd een verband gelegd met omstreden uitspraken van een Amerikaanse senaatskandidaat die beweerd had dat vrouwen van een verkrachting niet zwanger konden raken.

Kees van der Staaij houdt een toespraak bij de Mars voor het Leven, 10 december 2011, Den Haag (Bron: Wikipedia)

Zoiets zei Van der Staaij niet en hij zinspeelde er ook niet op. Hij constateerde slechts dat de kans op zwangerschap na een verkrachting klein is – hij had beter niets kunnen zeggen, maar na elke seksuele gemeenschap is die kans vrij klein – en hij legde de nadruk op dat dit soort zwangerschappen slechts een zeer klein deel is van het totaal. Hij benadrukte juist de compassie die vrouwen in zo’n lastige situatie verdienen. Maar hij bleef bij zijn standpunt dat bescherming van ongeboren menselijk leven voorop gaat. En het is duidelijk: voor Van der Staaij en zijn partij begint het leven van een mens bij de conceptie.

Op zich is dat een volkomen rationeel standpunt. Erasmus beschreef al hoe er zonder zotheid geen huwelijk gesloten zou worden en door de eeuwen heen hebben mensen niet alleen willen weten waar ze geboren zijn, maar zich ook afgevraagd waar ze verwekt zijn en in menige autobiografie speelt dat een rol. De conceptie was het allereerste, vreemde, soms frivole begin van hun zo ernstig bestaan. Niemand zal denken dat hij pas na een week of 26 echt begon te bestaan.

Tegelijk vallen de bezwaren ook te begrijpen. Een vrouw die een vrucht van enkele weken oud verliest, zal dat verdrietig vinden, maar het tevens niet ervaren als het verlies van een zelfstandig menselijk leven. Welnu, dan valt ook moeilijk vol te houden dat het bewust afdrijven van een vrucht wel het doden van een mens is. Het gaat om het doden van menselijk leven in wording en de gangbare gedachte draait om gradualiteit: menselijk leven ontwikkelt zich steeds meer tot een mens. En dat het leven van een mens niet het gevolg van een ruwe, gewelddadige daad mag zijn, valt ethisch goed te verdedigen. Kortom, hoe rationeel het standpunt van Van der Staaij ook mag zijn en hoe begrijpelijk het beroep uit het verkiezingsprogramma van zijn partij op de menselijke waardigheid ook is, in een genuanceerd betoog kan die menselijke waardigheid ook tot andere handelingswijzen leiden.

Moraal
Dat is het probleem allemaal niet. De kern van de bestaande wetgeving is in Nederland onomstreden. En het gaat om wetgeving, de vraag welke ruimte de overheid vrouwen laat voor hun eigen afwegingen, om een kader, niet om een nadere invulling van ethische dilemma’s. Het strengere standpunt van de SGP vormt daar geen enkele bedreiging voor en men had dan ook rustig en zakelijk kunnen reageren.

Maar juist dat gebeurde niet. Een storm van verontwaardiging stak op over woorden die toch niet echt nieuw waren. De ene na de andere progressieve politicus deed van zich horen in sterk afkeurende bewoordingen. Het vertrekkende Kamerlid Ineke van Gent, toch al niet bekend om haar verdraagzaamheid, vond het nodig de SGP-lijsstrekkers op Twitter uit te schelden voor ‘Mafkees!’ Naamgrapje, altijd leuk. Een Amsterdams D66-politicus vond dat Van der Staaij zelf ‘het ultieme bewijs’ vormde ‘dat abortus soms hard nodig is’. Hij bood uiteraard even later zijn excuses aan. Maar het was indicatief voor de toon op Twitter: de hele dag ging de storm van afkeer en walging door in vaak uiterst onplezierige, minachtende bewoordingen. En het verbaasde dan ook niet dat Van der Staaij diezelfde dag nog bewaking kreeg.

Dat is het meest opvallende: het enorme gescheld in dienst van de moraal. Als het om de verdediging van het goede en van verworven rechten gaat, is menigeen geen misdraging te veel. Je ziet hoe trots men er op is dat men eens lekker onbehouwen uit de hoek komt.

Heilig
Maar waarom? Omdat hier waarden verdedigd worden, waar men duidelijk ook niet redelijk over wenst te praten. Rustig of niet reageren zou voldoende zijn. Er staat praktisch niets op het spel. Maar dialoog, rationele uitwisseling van argumenten, moest koste wat kost voorkomen worden. En daar is maar één verklaring voor: het ging om een collectief bezweringsritueel. Wij Nederlanders vormen nu meer dan ooit één morele gemeenschap en die is veel sterker dan de politieke natiestaat van de negentiende eeuw, over de symboliek waarvan nu vaak lacherig wordt gedaan, ooit was. Wij delen bepaalde waarden en juist omdat we die delen, willen we er ook niet over praten.

De Verlichting had grote achting voor religie, omdat godsdienst naar het hogere verwees. En de ware religie lag in de moraal, maar men gaf die een hogere benaming mee. Jezus was een hoogstaand leraar der mensheid. Het is nu niet anders, maar de waardering is omgekeerd. De moraal zelf is de collectieve religie geworden en de staat heeft als waardengemeenschap grotendeels de plaats ingenomen die voorheen door lokale religieuze gemeenschappen werd vervuld.

En over wat ons bindt, willen we dus geen rationele discussie voeren. Dat doe je niet over waarden die heilig zijn. Die onderwerp je niet aan rationele argumentatie. Dat was de boodschap die dinsdag en vaak bij dit soort discussies afgegeven wordt: wat ons heilig is, mag geen voorwerp van redelijke dialoog worden, daar praten we verder niet over. Wat heilig is, fundeer je niet redelijk. Het is ook niet dat men geen argumenten meer heeft, men wil ze eenvoudig niet inbrengen.

Het was een collectief zelfbezweringsritueel. Maar er zit een hoop onzekerheid onder.

Naschrift
Tot zover het stukje. Nog een kleine toelichting. In wat Van der Staaij in het oorspronkelijke gesprek met Frits Wester zei, was volgens mij niets dat de hysterie rechtvaardigde. Op wat hij later ter toelichting zei, kun je wel iets aanmerken, maar dat raakt de kern van de zaak, althans die zaak waar ik het hierboven wilde hebben, niet. Maar voor de zekerheid verwijs ik nog even naar twee factcheckstukjes. Het eerste verscheen al op de middag van de uitspraken in het Reformatorisch Dagblad. Men kan beter op de conclusie dan op de titel letten. Het tweede verscheen de volgende ochtend in NRC Next. Dit zijn uiteraard uitstekende, feitelijke reacties en ze tonen aan hoezeer de journalistiek een nuttige functie kan vervullen. Ik heb er in mijn stukje geen aandacht aan besteed, omdat dat over iets anders ging.

(71)

4 Responses to “Moraal als bezwering”

  1. Geachte Jan Dirk Snel,

    Ik ben het met u eens dat men het oneens kan zijn met het SGP-standpunt van de absolute beschermwaardigheid van het leven vanaf de conceptie en toch dit standpunt kan tolereren. Sommige reacties op wat Van der Staay getuigen niet van een houding van tolerantie. Dat neemt niet weg dat de meeste christenen en niet-christenen het absolutisme van de SGP-visie zullen afwijzen en het onvoorstelbaar zullen vinden dat er volgens die visie geen geldige redenen zouden kunnen zijn om abortus na verkrachting toe te staan. Terugverwijzen naar de Bijbel is een dooddoener en ik vraag me af welke seculiere argumenten hier hout kunnen snijden. Het potentialiteitsargument lijkt mij in ieder geval niet houdbaar.
    Maar naast de morele discussie over de al dan niet toelaatbaarheid van abortus is er nog een tweede morele kwestie waarvoor ik in een (niet-geplaatste) ingezonden brief aan de NRC aandacht heb gevraagd. Deze brief luidt als volgt:

    Opwinding over Van der Staaij

    In zijn opiniestuk van 30 augustus wijt Jan Dirk Snel de opwinding over de uitspraken van SGP-voorman Van der Staaij aan een collectieve moraal die iedere vorm van rationele discussie uitsluit. Van der Staaij stelt deze collectieve moraal ter discussie en wat volgt? Geen discussie, maar een bezweringsritueel. De dissidente visie wordt door de morele gemeenschap kaltgestellt. Het lijkt mij een betwistbare analyse. De abortuswet is het resultaat van een parlementair debat waarin verschillende morele visies aan bod zijn gekomen, waaronder de christelijke overtuiging dat het leven vanaf de conceptie in absolute zin beschermwaardig is. In onze samenleving is er sprake van morele pluriformiteit: niet iedereen onderschrijft deze christelijke visie. Jan Dirk Snel wijst er terecht op. De abortuswet weerspiegelt deze morele pluriformiteit. De wet dwingt niemand. Christenen die abortus als moord zien, kunnen zich onthouden van deze ingreep. En degenen die daar anders over denken, is het toegestaan binnen de grenzen van de wet voor abortus kiezen. Met deze situatie is de SGP evenwel niet tevreden. Als antiliberale partij wijst zij de neutrale staat af. De taak van de overheid is volgens haar om de moraal via de wet af te dwingen. En die moraal is uiteraard de christelijke moraal van SGP-snit. De SGP aanvaardt morele pluriformiteit op pragmatische gronden (ze kan ook niet anders!), maar is er principiëel tegen. Dat verklaart volgens mij een deel van de opwinding rond de uitspraken van Van der Staaij. Als liberale morele gemeenschap aanvaarden wij van links tot rechts morele pluriformiteit als belangrijke waarde. De uitlatingen van Van der Staaij roepen het schrikbeeld op van een partij die, als ze het voor het zeggen zou hebben, haar moraal aan een minderheid dwingend zou opleggen.

    Tot zover mijn brief. Kort samengevat is mijn punt: over abortus kan en mag men verschillend denken, maar over en weer dient er van tolerantie sprake te zijn, ongeacht of men al dan niet een meerderheidsstandpunt huldigt.

    Met vriendelijke groet,
    Johan Bohlmeijer

    • Waarde Johan Bohlmeijer,

      Dank voor uw reactie – die ik nu wat verlaat toeliet, omdat ik lange tijd niet naar mijn weblog had omgekeken, excuces daarvoor – maar ze illustreert wel enigszins mijn punt. Moraal, een bepaalde moraal, en niet de gehele moraal, wordt altijd bij wet afgedwongen. Er mag volgens het Wetboek van Strafrecht van alles niet en daar liggen morele visies aan ten grondslag en dat kan ook niet anders.

      Democratie is juist strijd daarover. We hebben nooit afgesproken dat we een neutrale staat hebben en die hebben we ook niet. Het tegendeel is het geval. Uw opmerking over ’een liberale morele gemeenschap’ illustreert mijn punt nogal. Die bestaat grotendeels feitelijk wel, maar ook die staat in een democratie nu juist voortdurend ter discussie.

      Het gaat ook niet om de afkomst van deze specifieke opvatting, want die kan men vanuit zuiver natuurrechtelijk standpunt ook huldigen en daar moet de oorsprong waarschijnlijk ook gezocht worden. Maar bij de discussie zijn geen bepaalde morele uitgangspunten a priori uitgesloten. Ook over de uitgangspunten en de conclusies kan men het debat aangaan. Laat men dat dan ook doen. Dat is beter dan een collectief bezweringsritueel. Daar ging mijn betoog over.

Trackbacks

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: