Bij de mogelijke teloorgang van Selexyx. (2) Boeken zoeken

door Jan Dirk Snel

.:.

Waar ging het ook alweer over? O ja, over de opgang en neergang van Selexyz, waarvan we momenteel nog niet weten of het een definitieve teloorgang wordt.

 –

Zoeken
Over de oorzaken ga ik niet veel zeggen. Achteraf weten we dat we, net als het het geval is met de kranten, in onze levensdagen het hoogtepunt hebben meegemaakt. Zoals dagbladen de afgelopen decennia steeds dikker en vooral steeds mooier werden – maar lelijker dan vooral vele regionale dagbladen in de jaren zeventig waren, kon waarschijnlijk ook niet -, gold dat ook voor boekhandels. Je kunt zeggen wat je wilt en ook al kom je misschien liever bij zaken als Athenaeum of Kirchner, boekhandels van de omvang van Donner in Rotterdam of Scheltema in Amsterdam hadden we voordien nooit. Maar misschien werden ze te groot. En juist ten opzichte van de omvang begon de verschraling een aantal jaren geleden al op te vallen.

Toch zit er in die klacht iets merkwaardigs. Hoeveel boeken kopen we nu eigenlijk per jaar? Enkele tientallen? Enkele honderden? Dan houdt het voor de meesten van ons wel op, schat ik zo. Er is meer dan genoeg te lezen. Bijna alles van de laatste eeuwen is er immers nog – op juist veel verspreid gebruiksdrukwerk na vaak. En als het klassiek werd, kun je het voor bijna niks als pocket kopen en gratis op internet lezen, en anders kun je altijd nog in de grote academische bibliotheken terecht. En er komt elkaar jaar weer onnoemelijk veel bij. We hebben nu veel meer tot onze beschikking dan in 1972 of 1992.

Maar het punt is dat je boeken enerzijds gericht zoekt, en ik schat dat van veel boeken die ik pleeg te kopen of in het algemeen wil lezen, de oplage onder de duizend zal liggen – bij bestsellers van het type Dick Swaab, de man die dus identiek is aan zijn brein en in dit geval wat mij betreft ook aan zijn boek, wacht ik wel tot ik het boek een keer in een kringloopwinkel of een bak voor een antikwariaat aantref – en dat je anderzijds wilt grasduinen om iets specifieks te vinden. En dat gerichte zoeken is steeds meer overgegaan naar internet. Als je weet wat je zoekt, heb je daar direct resultaat.

Slavoj Žižek zei in een interview in de Berliner Zeitung onlangs dit en de cursivering is van mij:

‘Die schönen Buchhandlungen, in denen man stöbert und etwas findet, sterben aus. In ganz New York gibt es nur noch eine richtige Buchhandlung. Ich kenne die Situation hier in Frankfurt nicht. Aber in Berlin gibt es zum Beispiel in Charlottenburg die kleine, großartige Buchhandlung Knesebeck 11. Da finden Sie, wonach Sie nie gesucht haben. Bei Amazon können Sie nicht suchen. Da können Sie nur einen Titel bestellen, den Sie schon kennen. Das ist auch der Unterschied zwischen einer Tageszeitung und dem Netz. Das Netz ist so groß, dass sie dort nur finden, wonach sie suchen. In einer Zeitung dagegen werden sie auf Sachen gestoßen, von denen sie nichts wussten. In einer guten Zeitung, wohlgemerkt. Das klingt verrückt. Ich weiß. Aber es ist so.’

Grasduinen
Žižek heeft dit keer aardig wat gelijk, maar ook niet helemaal. Juist op internet word ik ook onverwacht van het ene thema naar het andere geleid. En ook daar heb je overzichtspagina’s met onderwerpen waar je zelf nooit opgekomen zou zijn.

Er is één ding dat me aan grote boekhandels als die van Selexyx verwonderd heeft: dat men de combinatie van grasduinen en zoeken niet beter ontwikkeld heeft. Ik zoek thuis een titel op en ga dan meestal naar de boekhandel, maar als je hem daar niet vindt en het boek bestellen wilt, kijken ze je steeds vreemder aan. Wie doet dat nou nog? En dat is het punt waar naar mijn idee de boekhandel de boot gemist heeft.

Men kan wel stellen dat boekwinkels eerder present hadden moeten zijn geweest op internet, maar zou dat geholpen hebben? Zien we niet dat juist internet versimpelt en enkele groten in de zoekresultaten automatisch boven doet komen drijven? Een soort ruimtelijke tendens tot monopolievorming, zou je misschien kunnen zeggen, ondanks de veronderstelde doorzichtigheid van de internetmarkt. Als mensen niet gericht eerst naar de site van een specifieke boekhandel gaan, maar zo een titel invoeren, komen toch al gauw de bekende verkoopsites bovenaan op je scherm te staan. Ik denk dat men het had moeten zoeken in het bieden van meer zoekmogelijkheden in de winkels.

Beeldschermen
Vanaf de jaren tachtig, vermoed ik, verschenen de computerschermen in de bibliotheken. Na de kaartenbakken met papieren fiches herinner ik me trouwens nog een tussenstadium waarin de hele bibliotheek op een soort microfiches stond, die in één map pasten en die je in een speciale lezer, een apparaat bedoel ik daar nu mee, moest stoppen. Althans de VU-bibliotheek heeft een tijdje zo gewerkt. Ik kan me niet herinneren dat de UB aan het Singel zoiets uitgeprobeerd heeft. Maar daarna verschenen dus de beeldschermen. Eerst kon je slechts een deel van de titels, met name de nieuwere, zo vinden, maar langzaam breidden de mogelijkheden zich uit en kon je ook in de NCC, de Nederlandse Centrale Catalogus, kijken en hoefde je voor een poging alle relevante literatuur te vinden niet meer naar de KB in Den Haag te reizen. En nog weer wat later kon je dus thuis achter je eigen computer boeken in catalogi over de hele wereld zoeken.

Maar wat ik nooit begrepen heb, is waarom zulke beeldschermen niet ook in winkels verschenen. Natuurlijk, je hebt vriendelijke boekverkopers die graag iets voor je opzoeken. Maar ze tikken dan iets voor jou in, terwijl je dat zelf ook best zou kunnen. Dat is raar. En je valt ze alleen maar lastig als je echt gericht naar iets op zoek bent. Waarom staan er al niet minstens tien jaar schermen waarop je zelf kunt zoeken en via dewelke, mocht een werk niet op de plank staan, je het direct, uiteraard via die boekhandel, kunt bestellen? Je kunt het dan misschien heel snel daar ophalen of het boek kan je thuis toegezonden worden. Maar voor veel mensen die bijvoorbeeld op universiteiten of op kantoren in binnensteden werken, is het gedoe met pakjes die thuisbezorgd worden – en dan tegenwoordig via buren afgeleverd worden (steeds vaker belt de pakjesbezorger bij mij aan vanwege andermans spullen) – helemaal niet handiger dan een dag of een paar dagen later weer langs gaan.

Voorbij?
Selexyz zette wel van die gele plastic stoelen in de winkels, die niet echt uitnodigden tot een gezellige en langdurige zit. Bij Barnes & Noble in New York waren tien jaar geleden al werkelijk comfortabele zetels neergezet en stonden er ook tafels waaraan studenten de hele dag hele boeken uit de kasten, die er dan zeer gebruikt uit begonnen te zien, zaten te bestuderen, onderwijl druk notities makend. Daar heeft Selexyz nooit voor gekozen: van de boekhandels werkelijk centra van studie, gedachtewisseling en gezelligheid maken, waar je zowel gericht naar boeken kunt zoeken als kunt grasduinen. En met een slimmere combinatie met zelf zoeken in de winkels en op internet had men van de planken ook meer een openbaar magazijn kunnen maken. Het is waar dat veel titels niet snel verkocht worden, maar als je boeken van de planken ook in je verzendsysteem opneemt, wordt het al anders (en geef dan desnoods wat korting voor ‘lichte beschadiging’).

Maar misschien loopt dit hele verhaal wel enorm achter en is het einde van het fysieke boek nabij en daarmee ook de functie van de klassieke boekhandel, waarmee ook mijn idee van een ideale zoekboekhandel spoedig geen nut meer heeft. Ik heb echt geen idee. Steeds meer mensen stappen over op e-readers en als die echt fijner lezen, dan weegt het verlies toch niet op tegen de winst? Ik ben nog niet zover, maar ook ik haal het grootste deel van mijn dagelijkse informatie van het scherm. Sommige dingen lees ik liever op de computer, andere liever op papier. Atlassen, mooie geillustreerde werken blijven op papier voorlopig veel indrukwekkender, lijkt mij. Misschien komt er een soort automatische, vanzelfsprekende verdeling, we zullen zien.

Sensatie
Ik zou het echt niet weten. En toch, neem nou dat eenvoudige boekje over de Amsterdamse boekhandels uit 1984. Dat soort informatie kun je tegenwoordig echt veel beter op internet vinden. Maar zelfs het ter hand nemen van dat onpretentieuze werkje boekje geeft al een kleine, in dit geval bijna vanzelfsprekende historische sensatie, die je op internet mist. De ervaring hoe een boek dat ooit fris en nieuw was, ineens, voordat je het doorhebt, een beetje oud blijkt te zijn. Op de een of andere manier verschaft dat ding als fysiek exemplaar informatie die het scherm nooit prijs zou geven.

Maar goed, dat is er allemaal en dat blijft er ook wel. Ik ben eigenlijk vooral benieuwd hoe het verder gaat. En hoe dat ook zal zijn, de meeste mensen zullen dat waarschijnlijk als vooruitgang ervaren. Misschien ook wel zonder de wat onhandige verspreidingscentra die boekhandels nu eenmaal vormden voor de honderdduizenden of miljoenen boeken die op de markt zijn.

(53)

4 reacties to “Bij de mogelijke teloorgang van Selexyx. (2) Boeken zoeken”

  1. Weer een goed stuk Jan Dirk. Drie aanvullingen/opmerkingen:
    1) Voor “zakelijke” doeleinden (instructies, handleidingen, direct bruikbare informatie) vind ik digitale teksten prima, ja vaak zelfs beter. Als ik lang in de trein zit, kan ik zelfs wel een hele lap Arthur Japin vanaf de laptop (die ik toch al bij me heb) lezen. Maar als ik ’s avonds in de eigen boekenkamer zit te lezen, gaat niets boven een mooi ingebonden boek op tafel of in de hand. Ik denk dat, al is het maar een “niche”, dat voorlopig nog wel in stand blijft voor veel mensen.
    2) Selexyz: ik ken er twee goed, Maastricht en Eindhoven. Toegegeven, die winkel in Maastricht van Selexyz in de Dominicanenkerk is mooi om te zien, maar als je rustig op zoek wilt naar een boek, ga dan op een dinsdagmorgen en zeker niet een zaterdagmiddag – je zou je zomaar in een Mediamarkt kunnen wanen en je wordt gek van de drukte om de tafels heen. Ook de winkel in Eindhoven is aardig vormgegeven, maar daar zijn de coffeecorner en vooral de geuren van (vaak halfverbrande) etenswaren een muur waar je tegen aanloopt – de kelder met ramsj, geschiedenis en filosofie wordt er voor iemand die rustig wil “browsen” niet aangenamer op.
    3) Selexyz heeft een groot en veelal breed aanbod, maar als je echt iets specifieks zoekt op gebied van poëzie of filosofie, dan is het er vaak niet, dus het “belangeloos ontdekken” is beperkt. In Maastricht bezoek ik dan een bekende kleine boekhandel, met een werkelijk klein pand maar wel ruim 2 kasten propvol poëzie (grond tot plafond). Er zijn daar alleen maar boeken en mensen met passie voor en kennis van boeken. Niet voor niets door Vrij Nederland een keer uitgeroepen tot “beste” boekhandel van Nederland. Misschien is toch de toekomst aan de kleine, gespecialiseerde boekverkoper, meer dan aan de grootgrutter met alle overheadkosten en enorme stapels Kluun en Koch.

  2. Tja, ik denk dat de tijd van de grote boekenpaleizen voorbij is, omdat men steeds meer allemaal dezelfde boeken gaat lezen, minder uur per week leest dan 10 jaar geleden, en de overige boeken daardoor gemiddeld langer onrendabel op de dure planken zullen staan. Pauw en Witteman of De wereld draait door zijn programma’s waar veel mensen een leesidee vandaan halen. De nieuwe Kluun, Saskia Noort of Geert Mak. En als je dat weet en wilt dan kun je het ook makkelijk meteen achter de pc bestellen via bol.com, of snel scoren bij de stationsbruna. Daar hoef je niet voor naar de boekhandel met die moeilijk kijkende meneer die je niet durft te storen bij zijn computerwerkzaamheden, achter een stapel boeken van schrijvers waar je nooit eerder van gehoord had. 40 % van de Nederlanders koopt on line een boek (of tijdschrift) (http://www.nownederland.nl/2011/12/cijfers-boekenbranche/) , ik denk zo maar dat daar juist vaak de hardlopende titels bij zitten, voor de gewone boekhandel een flinke omzetderving.

    Maar ik denk dat er ook altijd lezers zullen zijn die nog niet precies weten wat ze willen, die graag een paar bladzijden lezen voordat ze tot aankoop overgaan, of die op zoek zijn naar een boek ‘net zo als dat vorige boek dat ik bij U kocht’. Voor wie het suggestiescherm “Anderen bekeken ook” (bij bol.com) toch teveel onzinsuggesties bevat. Die zullen terecht kunnen bij de vakkundige boekhandelaar, de man/vrouw die ‘alle boeken’ in de winkel kent, en misschien ook de klanten en hun voorkeuren. Ik denk dat dit soort lezers, of juist de lezers met specifiekere vragen, of de mensen die meer dan (zeg) 5 boeken per jaar lezen, en daarmee ook meer dan alleen de hardlopende titels, daar naartoe zullen blijven gaan. In zo’n boekhandel zullen mensen boeken blijven kopen, papier en digitaal.

    Ik kan mij voorstellen (maar weet niet of het echt zo is) dat Selexyz Scheltema er juist ook last van heeft omdat het voor een belangrijk deel ook een universiteitsboekenhandel is. Studieboeken zijn vaak (titel/druk) precies voorgeschreven en daardoor prima via internet te bestellen, de Amerikaanse titels vaak lekker goedkoop via Amazon. Selexyz Verwijs in Den Haag heeft veel minder zo’n functie, maar ik ben daar al een tijdje niet meer geweest, en weet dus niet of de situatie even treurig is als aan het Koningsplein in Amsterdam.

  3. Jan Dirk, ik kan me je verwondering wel voorstellen. Toen ik nog bij Boom werkte en ik iets deed bij het uitgeversverbond hebben we ooit met het Centraal Boekhuis en enkele verlichte boekhandelaren een systeem opgezet waarbij je boeken die niet in de winkel beschikbaar waren aan de kassa kon afrekenen en de volgende dag thuis ontvangen, direct uit het CB, als achtervang dus. Best logische stap om frustraties van klanten te voorkomen: “Je slaagt bij ons ALTIJD!”. het zou inderdaad ook mooi te combineren zijn met een schermpje in de winkel. Maar helaas dachten de conservatieve krachten binnen de boekhandelsbranche daar uiteindelijk anders over. Waren bang dat iedereen dit er bij ging doen.

    De verlichte types van toen (oa Jongbloed en Athenaeum) verkopen nu zelf ook al veel via internet naast het aanbod in hun prachtige winkels, mooi en goed van ze! Voor de anderen hoop ik dat ze ook nog iets anders kunnen dan boeken verkopen, want ik ben bang dat ze dat helaas snel nodig zullen hebben.
    Groeten,
    Max

  4. Interessant vraagstuk. Een echt boek is veel mooier dan het vluchtige internet. Uit je stuk blijkt heel duidelijk hoe moeilijk dat uit te leggen is.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: