William Spark leefde echt

door Jan Dirk Snel

.:.

Vroeger, toen er nog geen internet was, kon je nog heerlijk onwetend door het leven gaan.

William Spark (1823-1897), componist, dirigent en organist te Leeds

Maandag presenteerde een commissie onder leiding van Pim Levelt de eerste resultaten van een onderzoek naar de wetenschappelijke vervalsingen die de Tilburgse hoogleraar Diederik Stapel gepleegd heeft. Het viel niet mee. Jarenlang heeft de man zich aan structureel bedrog schuldig gemaakt, begeleid door een combinatie van raffinement en machtsmisbruik. Dit is geen geval van iemand die onder druk, publicatiedruk, een eenmalige noodsprong maakte, hier gaat het om welhaast pathologisch gedrag, zou je zeggen. Ondertussen is het natuurlijk ook een tragedie voor de man en zijn naasten.

Het is niet het eerste geval en het zal ook wel niet het laatste blijven. Wie Valse vooruitgang. Bedrog in de Nederlandse wetenschap (1993) van Frank van Kolfschooten wel eens gelezen heeft – en dit is toevallig nou eens een boek dat ik ooit wél helemaal gelezen heb –, zal beseffen dat er altijd weer mensen rondlopen die zich door hun fantasie of door vreemde motieven op een doodlopende weg zullen begeven, zonder dat daar een rationele verklaring voor is. Het lijkt onwaarschijnlijk dat er op dit moment geen andere bedriegers onder ons zijn.

Bij Stapel draaide het om verzonnen data, zoals dat heet. Maar er zijn natuurlijk ook aardige vormen van ‘bedrog’ of beter, van het spelen met de grens tussen feiten en fictie. Ik dacht aan een specifiek geval en maakte daar maandag deze tweet van:

‘Er gaan overigens geruchten dat Wolfgang Hildesheimer voor zijn biografie van Andrew Marbot (1801-1830) ook feiten uit de duim zoog. #Stapel’

Men zal zich het geval herinneren. Nadat zijn literaire biografie Mozart uit 1977 een bestseller was geworden, kwam Wolfgang Hildesheimer (1916-1991) in 1981 met een nieuw boek in dezelfde stijl, Marbot. Eine Biographie geheten. Het was het verhaal van de jong overleden Engelse kunstpsycholoog Sir Andrew Marbot (1801-1830), zelf weliswaar in de vergetelheid geraakt, maar die wel met groten als de schilder William Turner en de dichter Samuel Taylor Coleridge omging en die op zijn reizen figuren als Lord Byron, Arthur Schopenhauer en Johann Wolfgang van Goethe ontmoette. Het verhaal, dat ik nu maar eens niet kapot ga checken, wil dat menig recensent met de handen in het haar zat en niet wist wat ervan te denken. Of er zelfs intuinde. (Het zal in ieder geval wel niet voor niets zijn dat de recensie in Der Spiegel van de hand van Peter Wapneski, die na vele feiten gecontroleerd te hebben, aanroert dat het wel fictie moet zijn, in de zoekresultaten zo hoog eindigt.)

Op mijn tweet reageerde Bas Paternotte met:

‘Zorgelijk. Las onlangs ook zoiets over de biografie van de hand van publicist G. Bomans over Thomas Robert Spoon’

Ik heb hem geantwoord dat het in dat geval om laster moest gaan. Wat Bomans schreef, was immers altijd waar, zelfs als het verzonnen was. In mijn jeugd hadden we een huisarts die altijd zei: ‘Waar? Wat is er nou waar in de krant? Alleen Panda is waar.’ Panda was de hoofdfiguur in de gelijknamige strip van Marten Toonder, waarin ook ene Joris Goedbloed figureerde. Zo is het. Fictie kan meer waar zijn dan pure berichtgeving, mits men even omschrijft hoe men het normatieve adjectief aanwendt.

Van het een komt het ander. Deze twee gevallen brachten me op een nog sprekender geval van fictie die de realiteit binnendrong. Op donderdag 24 juni 1943 werd in het gijzelaarskamp Sint-Michielsgestel, waar diverse Nederlandse prominenten geïnterneerd waren in het gebouw en op het terrein van het kleinseminarie Beekvliet, een herdenking gehouden van de grote Britse componist William Spark, die die dag precies een eeuw geleden overleden was. Er werden inleidingen over zijn betekenis gehouden en uitvoeringen van zijn werk op de piano ten gehore gebracht. Sommige aanwezigen schijnen opgemerkt te hebben dat ze de componist altijd al enorm bewonderd hadden. Het bleek dus een grap te zijn. De naam was afgeleid van de Amsterdamse Willemsparkweg, die als Willem Sparkweg werd opgevat.

Ik kende het verhaal uit De gijzelaars van Sint Michielsgestel. Een elite-beraad in oorlogstijd (1979) van Madelon de Keizer, maar voordat ik me uit mijn stoel verhief en mijn boekenkast opzocht, tikte ik, zoals dat vandaag de dag gaat, eerst even ‘William Spark’ in Google in. Ik had per ongeluk Google Books open staan, en wat schetst mijn verbazing? Als eerste zoekresultaat kwam het boek Musical Memories van William Spark uit 1888 naar boven! En direct daaronder verscheen een tweede titel: Musical Reminiscences. Past and Present uit 1892 van dezelfde auteur. Ik raakte echt even in de war en dacht: heb ik het dan verkeerd onthouden? Zat het verhaal over William Spark dat ik vaak opgehaald had of waaraan een referentie soms genoeg was, omdat velen het immers blijken te kennen, dan helemaal anders in elkaar? Bestond er dan wel degelijk een Britse musicus met die naam, doelde men ook wel degelijk op hem en was de grap met de Willemsparkweg dan anders van opzet?

Nu haastte ik me met des te meer spoed naar de planken die de boeken over de Nederlandse twintigste eeuw dragen, en pakte het vertrouwde en druk onderstreepte boek van Madelon de Keizer. De passage was niet moeilijk terug te vinden, omdat op bladzijden ervoor zelfs afbeeldingen van William Horace Lawrence Spark en diens echtgenote Amalia opgenomen waren. Het verhaal bleek zo te zijn als ik me herinnerde en zoals ik het hierboven kort naverteld heb – zo’n datum heb ik uiteraard niet in mijn hoofd. Ook een werk dat er net naast stond, Een ruwe hand in het water. De gijzelaarskampen Sint-Michielsgestel en Haaren (1993) van Saskia Jansen, Geraldien von Frijtag Drabbe Künzel en J.C.H. Blom – de een heeft achternamen, de ander initialen, zullen we maar zeggen – bevatte hetzelfde verhaal, iets soberder verteld en met een klein detailverschil. Terwijl bij De Keizer de aanwezigen woedend worden als ze na afloop van de plechtigheid te horen krijgen dat het een grap was geweest die door de naam van de Amsterdamse straat was ingegeven, krijgen ze in het verhaal van Saskia Jansen zelfs nog niets door als die straatnaam al tijdens het programma genoemd wordt. Toen ik hierna nog eens verder op internet keek, zag ik dat er zelfs een speciaal Wikipedia-lemma over Willem Spark bestaat. Men vindt daar ook de verwijzing naar de na de oorlog uitgegeven The Spark Papers en nog meer aardige details, zoals dat de grap dus inmiddels een heuse Willem Sparkweg in het leven heeft geroepen, waar ik dan zelf nog maar aan toevoeg dat er tegenwoordig zelfs een kinderdagverblijf is dat Willem Sparkje heet. Op Wikipedia is de bewering overigens dat Spark op 24 juni 1843 geboren zou zijn, mijn twee boeken houden het op zijn fictieve overlijdensdatum en dat geloof ik vooreerst meer. Ook in fictie heb je meer en minder waar.

Ondertussen blijkt er dus wel degelijk een Engelse musicus genaamd William Spark (1823-1897) geleefd te hebben. Hij was componist, dirigent en organist en moet een groot man te Leeds zijn geweest. En hij schreef dus meerdere boeken. Men kan dat desgewenst allemaal opzoeken, maar mij interesseert dat nu niet in detail. De Britste componist William Spark die werkelijk geleefd heeft, en de verzonnen Britse componist William Spark die stierf toen de ‘echte’ negentien was, blijken bij nader inzien niets met elkaar te maken te hebben. Maar dat moest ik eerst wel even uitzoeken. Sinds internet horen we ook van dingen die we niet eens willen weten.

Gelukkig kan men zich heden ten dage niet goed een gijzelaarskamp in Nederland voorstellen, maar onder dergelijke condities waar iedereen volledig van de buitenwereld is afgesloten, zou men zich een vergelijkbare grap waarschijnlijk nog wel kunnen voorstellen. Maar sinds iedereen elementaire feiten in Google kan intikken of intoetsen, kun je sommige dingen zo uitzoeken. Van een boek als Marbot zou geen enkele recensent nu nog langdurig in de war raken.

Toch is het nog niet zo lang geleden dat dat wel kon. Ik herinner me dat ik in 1999 voor Trouw het boek Zaraffa. De geschiedenis van een giraffe van Michael Allin besprak. Dat dat gebeurd is, kan men nog vinden, maar op internet is het stukje ernstig in het ongerede geraakt. Het kan best een kortje van 400 woorden geweest zijn, maar ook een langer stuk; ik weet het niet meer (en mijn stukjes uit die tijd heb ik nooit structureel bewaard). Het kan zijn dat ik toen thuis net internet had, of misschien ook niet, op het werk in ieder geval wel. Maar dat was de begintijd waarin nog niet erg veel informatie beschikbaar was. Of je kwam eenvoudig nog niet op het idee om alles automatisch op te zoeken in Altavista of Yahoo, ik weet het niet meer. Maar ik herinner me nog wel dat ik dat boek wat wantrouwend las. Het was mooi, literair, gedetailleerd, maar ook zonder literatuuropgaven, en steeds vroeg ik me af of de auteur in een raamwerk van historisch kloppende feiten niet een fraai fantasieverhaal in elkaar had geflanst. Destijds kon je zoiets heel moeilijk op grond van je boekenkast uitzoeken, nu kon ik zo in een paar klikken vaststellen dat het verhaal wel degelijk op werkelijkheid is gebaseerd.

Data kon Stapel kennelijk nog wel uit zijn duim zuigen, maar er zijn vormen van bedrog, zoals plagiaat, die enerzijds door internet gemakkelijker begaan kunnen worden, maar anderzijds ook eerder op zullen vallen en daarom door een geraffineerd oplichter niet zo snel meer toegepast zullen worden. En er wordt op internet ongetwijfeld ook veel onzin verteld en vooral doorverteld (waarbij het kritiekloze kopiëren vaak een goede eerste indicatie vormt). Maar het medium maakt het je soms ook onmogelijk om dingen niet te weten.

En dat is een geruststellende gedachte.

(16)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: