Technologie is verlangen

door Jan Dirk Snel

.:.

Wie wil weten hoe mensen in elkaar zitten, moet niet naar binnen kijken, maar naar buiten. In de buitenwereld zoals die zich voor onze ogen ontvouwt, de wijze waarop mensen hun wereld ingericht hebben, zien we wat er in het menselijk hart leeft.

Met buitenwereld bedoel ik in dit geval uiteraard alles wat er buiten de mens als zodanig is en dat kan zowel buitenshuis als binnenshuis zijn. Technologie markeert de overgang van behoefte naar verlangen. Technologie is verlangen. Dat we allen regelmatig in de Albert Heijn of een andere supermarkt aan te treffen zijn, is een uiting van behoeften. We moeten wel eten. Maar dat we als we uit het raam kijken, auto’s zien, en dat we, als we s’avonds in huizen naar binnen kijken, grote televisieschermen zien oplichten, dat is een uiting van verlangen. Zonder zouden we ook kunnen overleven. Overigens komen de meeste mensen ook in de supermarkt voor meer dan het strikt noodzakelijke, als ik afga op de vele meldingen op Twitter van lieden die ’s avonds laat gezellig een wijntje inschenken.

Sinclair C5 – zo verlangen mensen er niet bij te zitten (foto: Wikipedia)

Technologie is een kwestie van dingen maken, maar dan op grond van kennis, uitgebreide kennis, wetenschappelijke kennis vaak. Uiteraard valt er van tevoren vaak niet te voorspellen wat er mogelijk is en wat er gevonden wordt. Wetenschappers en technologen zijn op zoek naar het ene en vinden dan het andere. Serendipiteit heet dat. Niet alles wat mensen verlangen, kan ook. Tijdreizen bijvoorbeeld, een verlangen dat direct geuit werd toen het nieuws over de mogelijk te snelle neutrino’s naar buiten kwam. Maar het omgekeerde is ook waar, niet alles wat mensen kunnen, verlangen ze ook. En men kan wel maatschappijkritisch tegenwerpen dat de moderne industrie en de reclame allerlei behoeften die we niet hebben, creëren, als al die producten toch niet aansloten op een latent verlangen van mensen, zouden ze geen schijn van kans maken.

Een geschiedenis van mislukte producten van techniek en technologie is zeker zo inzichtgevend als eentje van geslaagde doorbraken. De Concorde is een voorbeeld van een supersonisch vliegtuig dat het vooralsnog niet gehaald heeft. Daar zijn misschien concrete verklaringen voor: wat er misging met het toestel, de milieuonvriendelijkheid, de hoge kosten. Maar ik denk ook: de geringe tijdwinst ten opzichte van het reizen van en naar luchthavens en de tijd die nodig is voor het inchecken en vanwege de veiligheidsmaatregelen. Het verlangen naar snelheid is op een gegeven moment wel gestild. Ook de Fyra tussen Amsterdam en Rotterdam schijnt het nog niet zo goed te doen, omdat lang niet iedereen de extra kosten voor de relatieve tijdwinst over heeft.

Een ander voorbeeld – ik heb het vaker genoemd en moet eens een beter verzinnen – is de beeldtelefoon of videotelefoon die volgens mijn feilbare herinnering zo in de jaren tachtig door Wim Bosboom via de Tros al gepusht werd. Het ding was misschien toen nog te imperfect, de beeldjes te traag, maar als het product aan een werkelijke behoefte had voldaan, was het er wel overal gekomen. Maar dat deed het niet. Je wilt niet elke keer dat je de telefoon opneemt, met je verwarde kop, net vanonder de douche, in beeld. Maar de beeldmogelijkheden op mobieltjes hebben het wel gehaald. De gebruiker kan nu zelf richten, op het moment dat hij zelf iets wil tonen, of dat nu zichzelf is of de omgeving. Skypen heeft het wel gehaald voor mensen die elkaar uit de verte bij speciale gelegenheden willen zien. Die laatste opties sluiten wel aan bij menselijke verlangens, de eerst bedachte statische optie niet.

Ondanks dat we tegenwoordig bezweren dat mannen en vrouwen gelijk zijn, in de zin van gelijke rechten en mogelijkheden, denk ik nog steeds dat de wereld buitenshuis vooral door mannen bepaald is. Er komen steeds meer vrouwelijke architecten, maar tot dusverre is onze gebouwde omgeving vooral door mannen bepaald, vermoed ik. En hoewel zowel vrouwen als mannen zich per auto verplaatsen, zijn auto’s tot op heden typische mannendingen gebleven. Als alleen vrouwen erin reden, zou het wagenpark er anders uitzien. Of het echt waar is, weet ik eigenlijk niet, maar het is een soort volkswijsheid dat veel technologische nieuwigheden uit de militaire industrie voortkomen, en hoewel er tegenwoordig ook vrouwen in legers dienen, is dat nog steeds een mannenwereld, waarin mannelijke fantasieën – steeds sneller, steeds harder, steeds vernuftiger – tot uiting komen.

En hoewel mensen ongetwijfeld samen hun woning inrichten, vermoed ik dat vrouwen nog steeds de meeste invloed hebben op wat er bij de Ikea en de Blokker te vinden is. Er wordt wel eens neerbuigend gedaan over wat er in dergelijke winkels te koop is, maar ik geloof dat dat niet terecht is. Het gaat niet alleen om het vervullen van praktische behoeften – je moet een bed hebben om in te slapen – maar ook wel degelijk om smaak, om wat mensen mooi vinden. De betrekkelijke leegheid van moderne woonkamers, de ruimte, is trouwens ook een uiting van rijkdom. Een generatie of twee geleden hadden ook arbeidershuisjes in Utrecht een speciale voorkamer, waar men nauwelijks zat, maar waar de mooie meubels stonden, en stonden kamers in de Jordaan vol met allerlei snuisterijen – een teken van opkomende welvaart: men had wat en men bewaarde het. De leegheid van nu is een teken van rijkdom: men kan weer eens wat nieuws kopen, als dat zo uitkomt.

De versnelling van de wereld, waar ik het gisteren over had, de mogelijkheid om met iedereen overal snel te communiceren, is wel bij uitstek een uiting van menselijk verlangen. Daarom kun je ook voor internet en wat daarmee samenhangt, de communicatietechnologie, voorspellen dat die technieken toekomst zullen hebben, die voldoen aan elementaire menselijke verlangens: die van wederzijdse communicatie en misschien wel geborgenheid. Second Life was misschien een leuk speeltje, maar meer was het niet. Het stond letterlijk buiten de gewone leefwereld. Mensen zoeken geen tweede leven, behalve dan in de verstrooiing van amusement of film of wat we maar hogere cultuur zullen noemen, waar ze trouwens vaak samen, al dan niet op de bank, van genieten. Mensen zoeken nabijheid in het echte leven. Twitter en Facebook zullen ongetwijfeld veranderen, transformeren, opgaan in iets nieuws of erdoor vervangen worden, maar ze voldoen aan de elementaire menselijke behoefte aan gesprek en communicatie. Ze zijn sociaal, zoals dat heet, en dat zegt alles.

Een Vertrouwde Wereld noemde Henri Baudet in 1986 zijn boek over 100 jaar innovatie in Nederland, zoals de ondertitel luidt. Daarmee gaf hij precies aan waar het om gaat. Het ging om nieuwe dingen, die toegeëigend werden, omdat ze aan menselijke verlangens beantwoordden. Hij had het over de ballpoint – zo schreef hij dat nog – de fiets, de elektrificatie van de wereld en de radio. Hij had het over de televisie en de fonograaf en de grammofoon – de CD was toen net in opkomst – en de auto, maar ook over de wasmachine, de koelkast, de stofzuiger en nog veel meer. Ik ga nu de inhoudsopgave niet overschrijven. Hij had het in ieder geval over dingen in het huishouden en daarbuiten. Al die dingen werden vertrouwd, omdat ze niet alleen aan menselijke behoeften, maar ook aan menselijke verlangens voldeden. Hij liet ook dat malle karretje van Sir Clive Sinclair zien, dat het niet haalde: geen auto, te klein en je zat er te laag en te hulpeloos bij. Sinds de wetgeving veranderd is en een bromfiets niet langer een rijwiel met hulpmotor hoeft te zijn en dus geen trappers meer hoeft te hebben, heeft de scooter wel weer enorme opgang gemaakt: daar zit je tenminste soeverein op – zie hoe zelfbewust jonge vrouwen op zo’n ding er uitzien – en heb je overzicht.

Technologie heb ik in dit stukje misschien wel erg breed opgevat. Ik had het ook over de producten van menselijke cultuur. Soms vereisen die veel kennis, wetenschappelijke kennis ook, soms nauwelijks meer dan waar de mensheid vijf of tien eeuwen geleden ook al over beschikte. Maar wat blijft staan, is dit: wie wil weten wat er in menselijke harten leeft, moet kijken naar de wereld die ze scheppen.

(10)

Tags:

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: